Mandarinandarfugl í Hafnarfirði: dýralæknar útskýra hvað gera á ef þú finnur framandi fugl á Íslandi

Sjaldgæfur mandarinandarfugl birtist þann 21. apríl 2026 við Hamarkotslæk í Hafnarfirði og vakti strax athygli fuglaskoðara á höfuðborgarsvæðinu. Fuglinn var ljósmyndaður af reyndum fuglaskoðara Sveini Jónssyni sem lýsti honum sem „svo fallegan að alltaf er ánægja að sjá hann". Mandarinandarfuglar eru upprunalega frá Austur-Asíu og Kína, en hafa lengst af verið fluttir til Evrópu sem skrautfuglar — og nú hefur einn þeirra lent ótafarlega á Íslandi.

Hvernig komst mandarinandarfuglinn hingað?

Mandarinandarfuglar (Aix galericulata) eru ekki hluti af náttúrlegri fuglafánu Íslands. Þeir eru frumheimur Austur-Asíu — þar sem þeir ganga víðast hvar í villtu náttúrunni — en voru fluttir til Evrópu sem skreytingafuglar í garðar og fuglahús á 18. og 19. öld. Í dag eru þeir útbreyddir í mörgum Evrópulöndum, einkum í Bretlandi og Þýskalandi, þar sem þeir hafa sett upp sjálfbærar villtar stofnar. Karlfuglinn er sérstaklega þekktur fyrir litmikla og dásamlega fjöðrahúð sína — blá, appelsínugul, hvít og brún — sem gerir hann að einum fallegustu andarfugli í heiminum.

Samkvæmt Sveini Jónssyni er skýringin á komu fuglin á Ísland líklega sú að hann hafi farið með Íslandsfuglum til baka: svönum og gæsum sem vetrardveljast á Bretlandseyjum og snúa síðan heim til Íslands um vorið. Slíkur leiðangarfugl gengur einstaka sinnum í hóp með öðrum fuglum og lendir þar sem hann lendir — í þessum tilviki við fallegan lækjargrunn í Hafnarfirði.

Dýrafræðingurinn og náttúrufræðimaðurinn hjá Náttúrufræðistofnun Íslands benda á að slíkar tilfallegar heimsóknir af framandi fuglum eru ekki óalgengar, sérstaklega á vorin þegar stór hluti fuglastofna Evrópu er á leið til norðurs. Umhverfisbreytingar og auknar fartengsl fuglastofna þýða að fleiri framandi tegundir koma í heimsókn til Íslands.

Hvað á að gera ef þú finnur óvenjulegan fugl?

Margir Íslendingar finna framandi eða meiddra fugla við leiðir sínar — og vegna þessara atvika má spyrja: hvað er rétt að gera? Dýralæknar leggja til þrjár grunnreglur:

1. Þreifaðu ekki á fuglinum ef þú þarft ekki

Framandi eða óþekktir fuglar kunna að bera smit sem eru skaðleg öðrum fuglum — og í undantekningartilvikum mönnum. Meðal þeirra sjúkdóma sem fuglar geta borið er fuglaflensa (avian influenza), sem hefur brotið uppúr í Evrópu á síðustu árum. Ef þú sérð fugl sem er veikur eða dauður, sérstaklega vatnafugl, skaltu forðast að þreifa á honum.

2. Hafðu samband við sérfræðing

Ef fuglinn er sýnilega meiddur eða í vanda er skynsamlegt að hafa samband við:

• Náttúrufræðistofnun Íslands (natt.is) — sem rannsakar sjaldgæfar fuglategundir og þiggur tilkynningar um óvenjulegar sjónarmiðar
• Dýralæknir sem sérhæfir sig í fuglum — þeir geta metið ástand fuglsins og hvort meðferð sé við hæfi
• Umhverfisstofnun — ef grunur er um að fuglinn kunni að vera af þjóðverndartegundum eða flutt hingað löglega

3. Skjalfest fuglinn með mynd

Ef þú sérð sjaldgæfan fugl sem þú getur ekki nafngreint — taktu mynd áður en þú gerir neitt annað. Fuglaskoðarar og vísindamenn nota þessar myndir til að staðfesta tegund og staðsetningu. Þetta er gott dæmi um það sem kallast borgaravísindi (citizen science) — sem er gríðarlega dýrmæt í náttúruverndarstarfi.

Hvenær á að hringja í dýralækni?

Dýralæknar sem sinna fuglum eru sérhæfðir fagmenn sem þekkja svo vel til eðlis, þarfa og sjúkdóma fuglanna. Þeir eru mikilvæg viðbót við hlið náttúrufræðistofnana þegar fuglar fara í vandræður. Á Íslandi eru til dýralæknar sem sérhæfa sig í fuglum og villtum dýrum og geta veitt ráðleggingar bæði í vefrænt samtali og á klíník.

Fuglalæknisfræði er sérhæft svið. Ekki allir dýralæknar hafa reynslu af villtum fuglum eða framandi fuglategundum — þess vegna er mikilvægt að spyrjast fyrir um sérþekkingu áður en þú hefst handa.

Hér eru merki um að fugl þarfnist dýralæknisaðstoðar:

• Fuglinn getur ekki flogið þótt hann sé meðvitaður
• Hann er með sýnilegt meiðsli eða roftana á fæðum
• Hann er hreyfingarlaus og lætur ekki af sér hljóð þegar þú nálgast hann
• Hann er með augnrennsli, opinn nef eða öndunarerfiðleika

Ef þú ert óviss um hvernig á að meðhöndla meiddur fugl á meðan þú bíður eftir aðstoð, er gott ráð að setja hann þægilega í pappakassa með smám görnum í gegnum hann — í dimmu og hljóðlægu umhverfi, fjarri öðrum dýrum og mannhafanum.

Framandi dýr: þegar gæludýr verða villt

Mandarinandarfuglinn í Hafnarfirði hefur líklega komið óvart. En ekki allir framandi dýr á Íslandi koma með farfuglaflokki. Dýralæknar og umhverfisyfirvöld vara við því hve margir eigendur gæludýra sleppa dýrum sín frjálslega í náttúruna — annaðhvort af kapphlaupum eða af öðrum ástæðum — án þess að hugsa um afleiðingarnar.

Framandi fuglar og gæludýr sem sleppt er út í náttúruna geta stofnað heilsu innlendra dýrstofna í hættu, borið sjúkdóma sem innlendir stofnar hafa ekki ónæmi gegn, eða keyrt náttúrleg jafnvægi úr gildi. Löggjöf um innflutning og geymslu framandi dýra á Íslandi er til af góðum ástæðum — og þeir sem eru með framandi gæludýr ættu að ráðfæra sig við dýralækni um áhrif og lagalegar skyldur.

Til að lesa meira um fuglavelfærð og hvað gerist þegar sjaldgæfir fuglar rata á ströndur Íslands, sjá greinina Þúsundir lúnda dauðir á ströndum Evrópu: hvað þýðir þetta?.

Expert Zoom: dýralæknar á netinu

Hvort sem þú ert með spurningar um framandi fugl sem þú fant, heilsufar útivistargæludýrs þíns eða rétta meðhöndlun á meiddara dýri — dýralæknar á Expert Zoom geta svarað spurningum þínum á netinu og leiðbeint þér um næstu skref. Þjónustan er fljót, þægileg og aðgengileg hvenær sem þú þarft á henni að halda.

Ef þú grunar útbreiðslu fuglaflensunnar eða séð dauða fugla í hópum í náttúrunni, tilkynntu það til Matvælastofnunar (MAST) eða Umhverfisstofnunar tafarlaust.