Sarah JohnsonÍsland stendur framar öllum öðrum Norðurlöndum í notkun á ópíatverkjalyfjum: 32,5 skilgreindar dagsskammtar (DDD) á þúsund fullorðinna á dag, samanborið við 17,0 DDD að meðaltali á Norðurlöndum. Þetta eru um 91% umfram norðurlandasambærileg svæði. Nú hefur landlæknisembætti gert þessa þróun að máli og bent á að endurskoða þurfi nálgun heilbrigðisþjónustunnar á verkjalyfjum.
Hvað eru ópíöt og Parkodin
Ópíöt eru lyfjaflokkur sem notuð eru við meðalsterkum og sterkum verkjum. Þau innihalda efni sem líkjast ópíum — eins og kódín, morfín og hydrocodone — og verka á taugakerfið til að dempa verkjaboð til heilans. Ópíöt eru lyfseðilsskyld og þurfa að vera gefin undir eftirliti læknis.
Helsti drifkraftur hárar ópíatnotkunar á Íslandi er Parkodin, sem er blöndunarlyf sem inniheldur kódín og parasetamól. Parkodin er algengur kostur við meðalsterkum verkjum á Íslandi og er gefið mun oftar hér en í nágrannalöndunum. Samkvæmt gögnum Norræna líftrygginga- og almannatryggingaráðsins (NAPR) hefur notkun ópíata á Íslandi vaxið um 18% undanfarinn áratug, á sama tíma og hún lækkaði um 14% í Danmörku og 4% í Noregi.
Hvað segir tölur um aldraða
Sérstaklega áhyggjuefni er notkun benzódíazepína meðal eldri Íslendinga. 92,8 af hverjum 100.000 íbúum sem eru 65 ára og eldri eru langtímanotendur benzódíazepína — og þetta hlutfall er vaxandi. Benzódíazepín eru lyf sem notuð eru við kvíða, svefnleysi og flogaveiki, en langvarandi notkun getur skapað fíkn og auðveldað ópíatnotkun.
Þessir aldraðir sjúklingar eru oft í meiri hættu vegna milliverkunar lyfja, hættunnar á falli og minnkaðrar nýrnafunksemi sem gerir brotthvarf lyfjanna hægara.
Sýklalyf: annað vandamál í myndina
Sambærilegt vandamál kemur fram gagnvart sýklalyfjum. Ísland dreifir 24,3 DDD sýklalyfja á þúsund íbúa á dag, samanborið við 14,6 DDD að meðaltali á Norðurlöndum. Þetta er 66% umfram norðurlandameðaltal.
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur varað við því að sýklalyfjamótstæði sé „eitt stærsta heilbrigðisvandamál heimsins", og mótstæðið tengist beint heildarnotkun sýklalyfja í hverju landi. Þetta þýðir að aukið sýklalyfjanotkun á Íslandi gæti stuðlað að erfiðar meðferðarfærar sýkingar í framtíðinni.
Hvers vegna er þetta svona hátt á Íslandi
Rannsóknarmenn benda á nokkrar mögulegar skýringar fyrir þessa sérstöðu Íslands meðal Norðurlanda:
Kynningarþáttur: Parkodin hefur verið til á íslenska markaðnum í mörg ár og læknar hér eru vanir að nota það sem sjálfgefna verkjalyfjaleið. Í öðrum Norðurlöndum hafa verið settar strangar leiðbeiningar undanfarin ár sem draga verulega úr kódín-útgefningum, sérstaklega til barna og unglinga.
Aðgengi að heilbrigðisþjónustu: Þegar ekki er auðvelt að fá tíma hjá sérfræðingi í sjúkraþjálfun eða verkjalæknisfræði, gætu sumir sjúklingar fengið sterk lyf sem bráðabirgðalausn á því meðan beðið er — og sú lausn getur orðið varanleg.
Menning kringum lyfjameðferð: Rannsóknir benda til að hlutfall sjúklinga sem biðja um sterk verkjalyf, og hlutfall lækna sem skrifa þá út, sé hærra á Íslandi en í nágrannalöndunum. Þetta er hluti af víðara menningarlegu mynstri þar sem lyfjameðferð er gjarnan talin bráðari lausn en sjúkraþjálfun eða sálfræðileg verkjameðferð.
Hvað sem ástæðan er, eru íslenskar heilbrigðisyfirvaldið að bregðast við — og fíkniefnakreppa á Íslandi hefur þegar kostað 56 líf árið 2023. Þetta samhengi sýnir að vandinn er víðtækari en bara lyfjagefning.
Hvenær ætti þú að leita til læknis vegna verkjalyfjanotkunar
Ef þú ert á ópíatlyfjum til langs tíma eða ert áhyggjufull um eigin notkun — eða annars manns — er mikilvægt að tala við heilbrigðisstarfsmann.
Merki um að notkun sé orðin vandamál geta verið:
- Þú þarfnast stærri skammta til að fá sömu verkjalinun
- Þú finnur fyrir líkamlegum einkennum þegar þú hættir að taka lyfið
- Lyfjanotkun hefur áhrif á daglegt líf, vinnu eða sambönd
- Þú ert að nota lyf sem þú fékkst ekki sjálfur á lyfseðil
Verkjameðferð er sérhæft svið í læknisfræði. Ef verkir eru langvarandi er réttasta leiðin að leita til Embætti landlæknisins eða heimilislæknis sem getur metið stöðuna og bent á rétta sérfræðilega meðferð — þar á meðal ekki-lyfjafræðilegar leiðir eins og sjúkraþjálfun, sálfræðileg verkjameðferð og líkamleg æfing.
Hlutverk sérfræðinga í verkjameðferð
Verkjalyfjameðferð krefst heildrænar nálgunar. Góður heimilislæknir eða sérfræðingur í verkjalæknisfræði getur:
- Metið hvort lyfið sem þú ert á sé rétt fyrir þína stöðu
- Kynnt til sögunnar minni-invasívar meðferðarmöguleika
- Hjálpað þér að minnka lyfjaþörf með skipulagðri lækkun skammta ef við á
- Vísað á fíknimeðferðarþjónustu ef það er þörf
Lyfjasala á netinu án lyfseðils er sérstakt vandamál. Lyfjastofnun hefur varað við ólöglegum lyfjasölum á netinu — þar á meðal ópíatlyfjum sem seld eru án eftirlits. Þetta er bæði lögleg og heilsufarsleg hætta.
Taktu ráðgjöf nú
Ef þú ert með langvarandi verki sem eru meðhöndlaðir með ópíatlyfjum, eða ef þú hefur áhyggjur af lyfjanotkun í fjölskyldu þinni, er mikilvægt að ræða við lækni sem hefur tíma til að hlusta á stöðu þína.
Læknar á Expert Zoom geta veitt þér fljótar og einstaklingsmiðaðar ráðleggingar á íslensku — án bið, beint frá þínum tölvupósti eða síma. Þeir geta hjálpað þér að meta hvort meðferðin sem þú ert á sé enn rétt og hvort aðrar leiðir séu aðgengilegar.
Þessi grein er til almennrar upplýsingagjafar og kemur ekki í stað heilbrigðisráðgjafar. Leitaðu alltaf til læknis vegna þinna persónulegu heilsumála.
