Sarah JohnsonÍsland er þyngst af öllum Norðurlöndunum: 70% fullorðinna borgara eru of þungir eða þjást af offitu, samkvæmt NORMO-skýrslu Norðurlandaráðs sem kom út árið 2025 með gögnum frá 2014 til 2024. Þann 12. febrúar 2026 lagði heilbrigðisráðherra Alma D. Möller fram aðgerðaráætlun í offitumálum sem tillögu til þingsályktunar, og var hún tekin til fyrstu umræðu á Alþingi þann 22. apríl 2026. Í sömu viku eru nú 20.398 Íslendingar þekktir til að vera á GLP-1 lyfjum eins og Wegovy og Ozempic — um 5% þjóðarinnar.
Hvað segir 5 ára aðgerðaráætlunin?
Tillagan tekur til tímabilsins 2026–2030 og setur fram fjögur meginmarkmið. Fyrsta markmið er að efla forvarnir og draga úr nýgengi offitu, einkum meðal barna og unglinga, og vinna gegn fordómum og mismunun. Annað er að barnoffita á Íslandi verði ekki lengur hæst á Norðurlöndum. Þriðja markmið er að meðhöndla offitu sem langvinna sjúkdóm með skipulegri greiningu og aðgangi að langtímameðferð. Fjórða markmið er að tryggja aðgang að fjölbreyttum meðferðarmöguleikum fyrir þá sem þurfa heilbrigðisþjónustu.
Heilbrigðisráðherra hefur jafnframt lýst yfir áhuga á lögbundnum viðvörunarmiðum á mjög óhollustu matvöru, í líkingu við tóbaksvörur. Hugmyndir um sykurskatt — 20% á gosdrykkjur og nammi — eru hluti af umræðunni, þó enginn formlegt atkvæðagreiðslur hafi farið fram. 83% Íslendinga styðja bann á sölu orkulæka til barna, samkvæmt könnun frá sama tíma.
Fyrstu skref í áætluninni fela einnig í sér þjóðlæga mataræðiskönnun barna — rannsókn sem hefur ekki verið gerð í mörg ár — og aukin tengsl milli heilsugæslu, skóla og íþróttahreyfingarinnar.
Tölur sem segja sögu: Ísland þyngst á Norðurlöndum
NORMO-gögn gefa mynd sem getur komið mörgum á óvart. Hlutfall of þungra Íslendinga hækkaði úr 60% í 70% á aðeins tíu árum — frá 2014 til 2024. Þetta er brattasta hækkun á öllum Norðurlöndum. 27,5% fullorðinna Íslendinga eru með BMI yfir 30, sem flokkast sem offita — samanborið við 16,2% í Noregi og 14,6% í Svíþjóð.
Munurinn er enn meiri eftir menntunarstigum: meðal Íslendinga með lágt menntunarstig eru 84% of þungir eða þjást af offitu. Meðal þeirra sem hafa lokið háskólaprófi eru 57%. Barnagögnin eru jafn áhyggjufulleg: 26% íslenskra barna eru of þung eða þjást af offitu — hæst hlutfall á Norðurlöndum.
Samkvæmt skýrslunni borða Íslendingar að meðaltali 8 skammta af sykuríþungu matar á viku — hæst á Norðurlöndum. Göngur og hjólreiðar standa í 1,9 klst. á viku, á meðan Svíar ganga eða hjóla 5 klst. á viku.
Wegovy og GLP-1 lyf: 5% Íslendinga eru þegar komin í meðferð
Á sama tíma og þingræður standa yfir hefur notkun GLP-1 lyfja farið gríðarlega vaxandi. Árið 2024 voru 20.398 Íslendingar á slíkum lyfjum — þar af voru 14.827 sérstaklega á Wegovy (semaglútíð til þyngdartaps) árið 2025. Þetta þýðir að um 5% þjóðarinnar notar þetta lyf sem varð til á upphaflega til meðhöndlunar á sykursýki af tegund 2.
Kostnaðurinn er umtalsverður. Árlegur kostnaður hvers sjúklings getur farið yfir 200.000 króna (um 1.400 evrur). Íslenska ríkið greiddi yfir einn milljarð króna í GLP-1 niðurgreiðslur árið 2025, samanborið við um 3 milljarða í 2023 — sem gefur til kynna hlutfallslega breyting í kostnaðarskiptingu.
Þessa lyf mega ekki nota allir. Þau henta best þegar BMI er 30 eða hærra, eða yfir 27 þegar fylgikvillar eins og sykursýki eða háþrýstingur eru til staðar. Mögulegar aukaverkanir, þar á meðal ógleði og meltingarmæðiseinkenni, þarf að meðhöndla með lækni. Rétt er alltaf að ráðfæra sig við lækni áður en slík meðferð hefst.
Hvenær á að leita til læknis vegna þyngd?
Margt má gera á eigin vegum: breyta mataræði, auka líkamsrækt, minnka setutíma og finna stuðningsnet. En þegar eitt eða fleiri af eftirfarandi einkennum er til staðar, er ástæða til að ráðfæra sig við lækni:
- BMI yfir 30 — eða yfir 27 ásamt fylgikvillum eins og sykursýki, háþrýsting, eða fitulifur
- Tvær eða fleiri misheppnaðar þyngdartapsáætlanir á eigin spýtur sem hafa ekki skilað varanlegum árangri
- Líkamleg einkenni tengd þyngd, svo sem þreyta, blóðsykurssveiflur, liðverkir eða þvagfallstruflun
- Andleg líðan — þunglyndi, kvíði eða erfiðleikar með líkamsmynd
Almennur læknir getur metið hvort GLP-1 lyf séu við hæfi, vísað í næringarfræðing, sálfræðing eða þyngdarráðgjafa. Á Íslandi er þjónusta í boði bæði á heilbrigðisstofnunum og hjá sjálfstætt starfandi sérfræðingum. Biðlistar geta þó verið langir, einkum til sérfræðinga í þyngdarlæknisfræði.
Sjá einnig: Læknaskortur á Íslandi — hvernig finnum við réttan sérfræðing?
Hvað getur þú gert strax?
Aðgerðaráætlun ráðherra er langtímaverkefni sem tekur mörg ár að koma til framkvæmda. En sem einstaklingur þarftu ekki að bíða eftir þingsályktun.
Einföld skref sem hægt er að hefja strax: skrá niður matarvenjur í eina viku til að greina sykur- og orkufrekasta fæðuna, fara í hálfs klukkustundar hressigöngu daglega, og draga úr gosdrykkjanotkun. Þetta eru breytingar sem rannsóknir sýna að hafi tölfræðilegar áhrif á BMI þegar þær eru hafðar í þrjá mánuði. Þær kosta ekki peninga og þarfnast ekki lyfseðils.
Embætti landlæknis á Íslandi, sem er hluti af opinberri heilbrigðisþjónustunni á island.is, gefur út leiðbeiningar um heilbrigðar lífsvenjur, þar á meðal um mataræði, hreyfingu og fyrirbyggjandi heilsuvernd. Þar má finna gagnlegar upplýsingar um einkenni ofþyngdar og hvernig hægt er að nálgast heilbrigðisþjónustuna.
Ef þú ert að velta því fyrir þér hvort þú ert gjaldgengur/gjaldgeng í GLP-1 meðferð, eða vilt einungis fá mat á heilsufari þínu, getur sérfræðingur hjá ExpertZoom leiðbeint þér og hjálpað þér að finna réttan fagmann — fljótt og einlæglega.
Þessi grein er eingöngu til almennrar upplýsingar og kemur ekki í stað læknarráðgjafar. Ráðfærðu þig alltaf við heilbrigðisstarfsmann áður en þú tekur ákvarðanir um meðferð eða lyfjameðferð.
