Sarah JohnsonÍsland á aðeins 60 heimilislækna á hverja 100.000 íbúa — minna en helming þess sem norræn lönd að meðaltali hafa. Samkvæmt Læknafélagi Íslands eru tæplega 847 íslenskir læknar starfandi erlendis, og innan tíu ára er búist við að nærri helmingur starfandi lækna á Íslandi fari á eftirlaun. Biðlistarnir lengist og spurningin sem Íslendingar spyrja sig er: hvernig kemst ég að?
Staðan í tölum: Alvarlegur skortur
Niðurstöður heilbrigðisrannsókna sem birtar voru í 2025 gefa til kynna að Ísland er meðal þeirra ríkja í Evrópu sem eiga minnst af heimilislæknum hlutfallslega. Meðaltal Vestur-Evrópu er um 100 heimilislækna á hverja 100.000 íbúa. Á Íslandi eru þeir 60.
Þetta hefur bein áhrif á þig sem sjúkling:
- Sérhæfðar greinar eins og barnalæknisfræði, geðlæknisfræði og verkjalæknisfræði eru sérstaklega undirmannaðar
- Biðlistar hafa lengst, sérstaklega eftir COVID-19 faraldurinn
- Læknar verða oft að taka að sér hlutverk sem ganga langt út fyrir sérsvið þeirra — bæði sem geðlæknar og félagsráðgjafar
Þetta er ekki vandinn sem leysist á næstunni. Háskóli Íslands tekur aðeins um 60 nemendur á ári í læknisfræðideild, sem er langt undir þörfum þjóðarinnar. Margir nema fara utan til náms — og sumir snúa ekki aftur.
Hvers vegna fara læknar?
Í viðtali við Læknablaðið lýstu sérfræðingar þremur meginástæðum sem valda því að íslenskir læknar velja erlend störf:
1. Vinnuálag og skilyrði: Heilbrigðisgeirinn á Íslandi er þekktur fyrir mikið vinnuálag á hvern starfsmann. Þegar fleiri hverfa eykst þrýstingurinn á þá sem eftir eru.
2. Laun og starfsgæði: Læknar á Norðurlöndum hafa oft betri laun, skýrari störf og meira faglegt svigrúm. Ísland hefur verið að reyna að laga þetta, en samkeppni er hörð.
3. Sérmenntunarmöguleikar: Sérnám í mörgum greinum krefst erlendis dvalar. Þegar námi lýkur er auðveldara að festa sig í sessi þar sem nám fór fram.
Í ágúst 2025 tilkynnti ríkisstjórnin fjölára áætlun sem miðar að því að auka framboð á valkvæmum aðgerðum um 1.000 á ári. En þetta er aðeins hluti af lausninni.
Hvernig finnum við réttan lækni þegar biðlistarnir eru langir?
Flestir Íslendingar þekkja leiðina: hringja í heilsugæslustöðina, bíða eftir tíma — og bíða aftur. Hér eru nokkrar leiðir sem sérfræðingar mæla með:
Heilsugæslan á Íslandi: Ef þú ert ekki skráð/ur hjá heimilislækni geturðu skráð þig á heilsugaeslan.is. Aðgengi er mismunandi eftir svæðum en þetta er fyrsta skrefið.
Einkastofa og einkastofur: Á höfuðborgarsvæðinu eru nokkrar einkastofur þar sem hægt er að fá tíma fljótar — gegn gjaldi. Þetta er kostur þegar um er að ræða vandamál sem þolir ekki bið.
Fjarráðgjöf: Ísland er að þróa fjarráðgjöfarþjónustu þar sem sjúklingar geta rætt við lækna í gegnum myndsímtal eða spjall. Þetta hentar vel fyrir almennar lyfjaendurnýjanir, fyrirspurnir og upphafsmat.
Sérfræðingur á netinu: Expert Zoom veitir þér aðgang að heilbrigðissérfræðingum sem geta veitt þér ráðgjöf, aðstoðað þig við að skilja einkenni og bent þér á réttu leið áður en þú berst til bráðamóttöku eða bíður langan tíma eftir tíma.
Þegar biðlistinn er of langur: Hvað á að gera?
Það eru nokkrar aðstæður þar sem biðlistinn er einfaldlega of langur til að bíða:
Langvarandi einkenni sem hafa ekki verið metin: Ef þú hefur upplifað einkenni í marga mánuði og ert enn að bíða eftir mati — leitaðu ráðgjafar. Sérfræðingur getur hjálpað þér að ákvarða hvort um er að ræða tilfelli sem þarfnast bráðrar meðferðar.
Geðheilsa: Biðlistar hjá geðlæknum á Íslandi eru meðal þeirra lengstu. Meðalbiðtími hjá sérfræðingum í geðheilbrigðisþjónustu var næstum sex mánuðir í 2022. Ef þú þarfnast stuðnings á meðan á biðtíma stendur geta ráðgjafar og sálfræðingar á netinu verið skynsamleg leið.
Annar sérfræðingur: Meðmæli heimilislæknis þarf oft til að komast til sérfræðings. En ef þú ert utan við kerfið — til dæmis nýkominn til Íslands — getur sérfræðiráðgjöf á netinu hjálpað þér að skilja réttindi þín og hvernig þú setst inn í kerfið.
Hverjir eru réttindin þín?
Íslenska heilbrigðiskerfið er byggt á þjónustugreiðslukerfi — þú greiðir hluta og sjúkratrygging greiðir afganginn. Þú átt rétt á heilbrigðisþjónustu sem uppfyllir fagleg gæðaviðmið, jafnvel þótt biðtímar séu langir.
Samkvæmt íslenskum heilbrigðislögum á sjúklingur rétt á:
- Frekari upplýsingum um heilsufar sitt
- Öðru áliti sérfræðings
- Aðgang að sjúkraskrám
Ef þú telur þig vera að missa réttindi vegna langs biðtíma — til dæmis að þér er synjað um tilvísun — getur heilbrigðissérfræðingur eða sjúklingaboðari aðstoðað þig.
Kerfið er í þróun — en þú þarft lækni núna
Ríkisstjórnin hefur viðurkennt vanda læknaskorts og er að vinna að lausnum til lengri tíma. En þetta hjálpar þér ekki ef þú þarfnast mats á einkennum í dag.
Besta leiðin er að vera formleg meðlimur í heilsugæslukerfinu og um leið þekkja þær stofur og sérfræðilegar leiðir sem eru til staðar sem viðbót. Expert Zoom hjálpar þér að tengjast heilbrigðissérfræðingum sem geta veitt þér ráðgjöf, skilning og stuðning — fljótt og í samræmi við persónulegar þarfir þínar.
Sjá opinberar heilbrigðisupplýsingar hjá Landlæknisembætti Íslands til að fræðast um réttindi sjúklinga og heilbrigðiskerfi landsins.
Heilsufræðileg ráðgjöf: Þessi grein er til almennrar upplýsingamiðlunar og kemur ekki í stað faglegrar læknarráðgjafar. Leitaðu alltaf til löggilts læknis vegna einkenna eða heilbrigðisvandamála.
