Elín ÓlafsdóttirÍsland gekk inn í söguleg makríllfiskveiðasamning — en missti þriðjung kvóta síns
Í desember 2025 undirritaði Ísland í fyrsta sinn makríllfiskveiðasamning við Noreg, Bretland og Færeyjar. Samningurinn setur heildarveiðiheimild (TAC) fyrir makríll á Norðaustur-Atlantshafi á 299.010 metratonn fyrir árið 2026 — sem er 48 prósent samdráttur miðað við veiðiár 2025. Ísland fékk 10,5 prósenta kvótahlutdeild, en hafði áður sett sér einhliða 16,5 prósenta hlutdeild. Þetta þýðir að íslenskur sjávarútvegur tapaði þriðjungi af þeirri kvótu sem hann krafðist, og það í fyrsta skipti sem landið er formlega aðili að slíkum fjölþjóðasamningi.
Hagsmunasamtök sjávarútvegsins hafa gagnrýnt samninginn harðlega. Samtök fiskvinnslufyrirtækja benda á að íslenska hlutdeildin sé of lág og að samningurinn hafi verið gerður án fullnægjandi samráðs við þingið og útgerðarmenn. Nokkrir þingmenn hafa einnig lýst yfir gáleysi á samráðsferlinu.
Hvað þýðir 48 prósenta samdráttur í raun og veru?
Samkvæmt ráðgjöf Alþjóðlegu hafrannsóknarstofnunarinnar (ICES) var þörf á verulegri skerðingu til að vernda makríllstofninn, sem hafði verið ofveidur í mörg ár. Þrátt fyrir þetta er samningurinn ekki eins íþyngjandi og ICES mælti með — stofnunin bað um allt að 70 prósenta skerðingu til að tryggja endurreisn stofnsins.
Þrjár lykilstaðreyndir sem skipta máli fyrir íslenskan sjávarútveg:
- 48 prósent samdráttur á heildarveiðiheimild miðað við árið 2025 — stór lækkun í eitt ár
- Ísland fékk 10,5% af heildarkvótanum — á móti eigin kröfu um 16,5% sem landið hafði gengið einhliða út frá
- Tvær þriðju fiska sem veittir eru í norskum vodrum verða boðin upp á norsku fiskmarkaði, sem gefur norskum vinnsluaðilum beint aðgengi að íslenskum afla
Síðasta atriðið er sérstaklega umdeilt. Norskir vinnsluaðilar geta þar með keypt íslenskan makríll beint á heimamarkaði sínum, sem íslenska samtök fiskvinnslufyrirtækja segja veita þeim óréttlægar samkeppnisforskot. „Þetta mun kosta störf og skattgreiðslur hér á landi," sagði formaður Sjávarútvegssamtaka Íslands í viðtali við fjölmiðla í desember 2025.
Þar að auki setur samningurinn kvóta á Ísland án þess að Evrópusambandið sé þátttakandi — ESB veitar yfir 30% af heildar-TAC makríls á svæðinu en er án sætis við samningsborðið. ESB-framkvæmdastjórnin hefur gagnrýnt þetta fyrirkomulag harðlega.
Lögleg réttindi útgerðarmanna: er eitthvað hægt að gera?
Nokkrir þingmenn hafa bent á að samningurinn kann að hafa verið gerður án þess að þingið hafi verið kvatt til ráðuneytinga á þeim máta sem lög um fiskveiðar og þjóðréttarlega samninga gera ráð fyrir. Þetta skapar mögulega lögleg svigrúm.
Lögfræðileg sjónarmiðin eru þrjú sem útgerðarmenn ættu að huga að:
1. Samráðsskyldur og þingskyldur Lög um stjórn fiskveiða og þjóðréttarlegar skuldbindingar gera ráð fyrir ákveðnu samráðsferli við gerð slíkra samninga. Ef ráðherra fór ekki að þessum reglum getur það gefið grundvöll til þess að krefjast endurskoðunar á ákvörðunum eða kalla eftir þinglegri fyrirspurn — sem þegar hefur verið lagt fram af nokkrum þingmönnum.
2. Kvótaréttindi og úthlutun Útgerðarmenn á Íslandi hafa búið við kvóta sem eru úthlutaðir samkvæmt lögbundnu kerfi á grundvelli sögulegra veiðireynslu. Ef alþjóðlegur samningur breytti þeim kvóta á ósanngjarnan eða óréttlægan hátt gætu einstakir bátar átt rétt á endurskoðun frá fiskveiðistjórn eða bótakröfu.
3. Kæru við þjóðréttarlegar stofnanir Ef grunur er um að ríkið hafi brotið gegn eigin lögum við samningsgerðina geta útgerðarmenn leitað til umboðsmanns Alþingis eða jafnvel EFTA-dómstólsins. Sérhæfð lögfræðiráðgjöf á sviði sjóréttar getur hjálpað við að meta hvort slík krafa sé raunhæf í þínu tilviki.
Samkeppni við ESB og þjóðréttarlegt samhengi
Evrópusambandið er stærsti einstaki aðili sem fiskjar makríll á Norðaustur-Atlantshafi en er ekki þátttakandi í þessum samningi. ESB-framkvæmdastjórnin hefur gagnrýnt samninginn opinberlega og sagt hann ganga gegn sjálfbærni þar sem aðilarnir fjórir — Ísland, Norðurland, Bretland og Færeyar — hafi á undanförnum árum farið langt yfir þær heimildir sem ICES telur sjálfbærar.
Þetta skapar flókið lagaumhverfi þar sem Ísland, sem er EES-aðili en ekki ESB-meðlimur, þarf að vega saman eftirfarandi hagsmuni:
- Sjálfstæðar fiskveiðiréttindir innan eigin lögsögu
- Skuldbindingar gagnvart EES-samningnum og Norðursjávarreglum
- Alþjóðlegar umhverfisskuldbindingar til verndar fiskeldi
Samkvæmt upplýsingum frá ICES, Alþjóðlegu hafrannsóknarstofnuninni, hefur makríllstofninn minnkað verulega á undanförnum árum vegna ofveiða og breytinga á fæðuframboði vegna hlýnunar hafsins. Stofnunin telur skerðinguna nauðsynlega til að koma stofninum á öruggan grunn aftur fyrir 2030.
Hvað geta sjómenn og vinnsluaðilar gert núna?
Hvort sem þú ert útgerðarmaður sem tapar kvóta, eða starfsmaður í fiskvinnslu sem horfir á skert framleiðslutímabil á makríllvertíð 2026, eru eftirfarandi skref þess virði:
- Fáðu yfirlit yfir kvótaþróun þína hjá fiskveiðistjórn og skoðaðu hvernig nýr samningur hefur breytt úthlutun
- Skoðaðu samninginn í heild — getur verið að lögfræðileg niðurstaðan sé önnur en í fjölmiðlum hefur komið fram
- Leggðu mat á rekstrarlegar afleiðingar — með hvernig hætti hefur heildartekjumöguleikar þínir breyst og hvað er hægt að gera til að bæta upp?
- Kannaðu fjármögnunarmöguleika — íslenska ríkið hefur í fortíðinni boðið kvótakaup og endurfjármögnunarúrræði við breyttar aðstæður
- Leitu sérfræðiráðgjafar á sviði samningaréttar ef þú telur að hagsmunir þínir hafi verið skaðaðir í samningsgerðinni án lögmæts samráðs
Sérfræðingur hefur þér endurgret
Flóknar samningslegar stöður eins og þessar — þar sem íslensk fiskveiðilög mætast við þjóðrétt og fjölhliða samninga — krefjast oft sérfræðilegrar lögfræðiráðgjafar sem þekkir bæði innlend og alþjóðleg fiskveiðilög. Expert Zoom tengir þig við íslenska lögfræðinga sem sérhæfa sig í sjórétti og samningarétti og geta lagt mat á hvort þú hafir réttlægar kröfur vegna samningsgerðar makríllfiskveiða 2026.
Þessi grein er til almennrar upplýsingagjafar og kemur ekki í stað lögfræðilegrar ráðgjafar. Ráðfærðu þig við löggilt lögfræðiráð við sérstakar aðstæður.
