Auður GuðmundsdóttirÍsland samþykkti 48% kvótaskerðingu í makríll — þjóðhagslegar afleiðingar eru umtalsverðar
Í desember 2025 undirritaði Ísland, í fyrsta skipti í sögunni, makríllsamning með Noregi, Bretlandi og Færeyjum. Samkvæmt samningnum verður heildarkvóti Norður-Atlantshafsmakrílls skertur um 48% árið 2026 — úr um 574.000 tonnum niður í 299.010 tonn. Íslands hlutdeild fer úr 16,5% í 10,5%. Í fiskveiðigarð þýðir þetta: verulegar tekjuminnkanir fyrir margra mánuðum. Þeir sem hafa atvinnu af makrílveiðum — og þeirra fjölskyldur — þurfa að horfast í augu við fjárhagslegar breytingar sem kalla á faglega ráðgjöf.
Hvað er makríllsamningurinn 2026?
Norðurhlutaevrópskar fiskveiðiþjóðir deila um makrílstofninn í Norðaustur-Atlantshafinu. Þar sem makrílinn hefur verið í miklum mun og stofninn hefur minnkað umtalsvert, samdu Ísland, Noregur, Bretland og Færeyjar um verulega minnkun á heildarkvóta.
Fyrir Ísland þýðir þetta í tölum:
- 16,5% hlutdeild 2025 (einhliða ákveðin) → 10,5% hlutdeild 2026 (sameiginleg ákvörðun)
- Þetta felur í sér að Ísland gefur frá sér um þriðjung af kvóta sínum
- Að auki er Íslandi gert skylt að auða þriðjung aflans sem veiddur er í norskum hafsvæðum á norskum fiskmarkaði — ríkið fær lægra verð og minni hlutdeild af virðisaukningunni
Formaður Samtaka fiskvinnslufyrirtækja (SFS) lýsti samningnum sem „hlutfall sem engin önnur þjóð hefur samþykkt" og kallaði niðurstöðuna „sögulegt tap". Sigurður Ingi Jóhannsson, formaður Framsóknarflokksins, sagði við RÚV.is: „Niðurstaðan er… sögulegt tap, afsal frá íslensku hagkerfi."
Þrír hópar sem munu finna þetta á eigin skinni
1. Kvótaeigendur og fiskvinnslufyrirtæki
Þeir sem eiga makríllkvóta munu upplifa bein tekjutap. Ef makríllverð á markaði helst stöðugt mun 48% minnkun á afla þýða 48% minnkun á makríltekjur — nema verð á hvern tonn hækki til mótvægis. Ef Ísland á sama tíma fær lægra verð vegna skyldunnar til að selja á norskum markaði, gæti tekjuminnkunin orðið enn meiri.
2. Sjómenn og starfsfólk fiskvinnslunnar
Launatekjur í fiskveiðum eru oft bundar við afla. Minnkandi kvóti þýðir minna sjótíma, færri dagar á sjó og að hlutfall launa getur minnkað. Margir sjómenn eru einnig kvótaeigendur í hlutafjárlagi og þannig tvöfalt útsettir.
3. Sjávarbyggðirnar
Sveitarfélög sem treysta mikið á tekjur frá fiskveiðum — svo sem Vestmannaeyjar, Dalvík, Akranes og aðrar sjávarbyggðir — geta orðið fyrir áhrifum þegar tekjugrunnur íbúanna minnkar. Skatttekjur lækka, og þrýstingur eykst á velferðarþjónustu.
Hvað getur fjárráðgjafi gert fyrir þig?
Þegar tekjurnar breytast umtækilega — hvort sem vegna kvótaskerðingar, verðlags eða markaðsaðstæðna — er mikilvægt að fá fagleg ráðgjöf. Löggildur fjárráðgjafi getur:
Metið skattstöðuna þína Breytingar á tekjum hafa bein áhrif á skatt. Sem sjálfstætt starfandi sjómaður eða kvótaeigandi þarftu að meta hvort frestun á tekjum, frádráttarliðir í tengslum við tap eða endurskipulagning fyrirtækis er skynsamleg í þínum tilvika.
Hjálpað við endurskipulagningu lánaskuldbindinga Margir kvótaeigendur eru með lán sem tengd eru við afla eða verðmæti kvótans. Þegar tekjur lækka er mikilvægt að meta hvort endurskoðun á lánaskilmálum eða samræming við lánveitendur sé möguleg.
Greint hvort hægt sé að nýta sér stuðningskerfi Íslenska ríkið og Fiskistofa bjóða stundum upp á sérstaka stuðningsúrræði þegar samið er um kvótaskerðingar. Faglegur ráðgjafi getur farið yfir hvort þú getur sótt um sérstakan stuðning, samið við Skattinn eða nýtt önnur úrræði.
Ráðlagt um fjárfestingarval Þeir sem hafa treyst á einnar greinar tekjur (makrílveiðar) geta fengið ráðgjöf um fjárhagslega fjölbreytni — hvort sem um ræðir aðra fisktegund, sparnað eða aðrar eignir.
Eitt sem þú mátt ekki gleyma: skattstöðu 2026
Makríllkvótar eru verðlægar eignir sem geta haft skattalegar afleiðingar þegar þær eru seldar eða leigðar. Samkvæmt reglum Skattsins ber að skrá kvótatekjur sem atvinnurekstur. Ef kvótinn er seldur gæti lent hluta sem fjármagnstekjur eða rekstrarlegar tekjur — greinarmunurinn skiptir máli fyrir skatthlutfall.
Þú ert ekki einn í þessum breytingum. Samningurinn hefur vakið mikla umræðu og margir í fiskvinnslugeiranum eru að leita leiða til að laga sig að nýjum aðstæðum. Fagleg ráðgjöf er eitt skref sem getur skipt sköpum.
Málið við Alþingi — og hvað gæti breyst
Þingmenn eru nú að skoða hvort utanríkisráðherra vanrækti þinglegra umsagnar- og samráðsskyldu þegar samningurinn var undirritaður án þess að utanríkismálanefnd Alþingis hefði verið sögð frá í réttum tíma. Þetta gæti leitt til þess að eftirlit með þjóðhagslegum samningum verði stirt og framhald makríllsamninga verði sett undir þinglegat eftirlit.
Niðurstaðan gæti einnig haft áhrif á önnur fiskveiðisamningasviðsmál — svo sem við ESB ef þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst skilar já-niðurstöðu. Fiskveiðar og kvótaréttindi eru eitt af deluverkefnunum í hugsanlegum ESB-aðildarviðræðum.
Fyrir þá sem starfa í fiskvinnslunni þýðir þetta að pólítískt umhverfi fiskveiða á Íslandi er nú óvissara en það hefur verið lengi — og það eitt og sér er ástæða til að leita fjárhagslegrar og lagalegrar ráðgjafar.
Sögulegar tíðar minnkar — en fiskveiðar lifa áfram
Þrátt fyrir deilur um makríllsamninginn er mikilvægt að sjá lengri línurnar: stofninn var að minnka og verð í hlutdeild var nauðsynleg til að tryggja sjálfbærar veiðar til framtíðar. Langtímaheill fiskistofnsins er forsenda þess að fiskveiðar geti haldið áfram.
Fiskistofa Íslands (www.fiskistofa.is) gefur reglulega út skýrslur um fiskveiðar, kvóta og stofnmat. Þær eru opinberar og gagnlegar til að fylgjast með stöðunni.
Ef þú ert sjómaður, kvótaeigandi eða atvinnurekandi tengdur fiskveiðum og hefur áhyggjur af fjárhagslegum áhrifum makríllsamningsins — hafðu samband við löggiltann fjárráðgjafa sem þekkir til fiskveiðageirans. Á ExpertZoom geturðu fundið sérfræðinga sem geta hjálpað þér að skilja stöðu þína og taka upplýstar fjárhagslegar ákvarðanir.
