ESB og Ísland efla hafssamstarf í Reykjavík: hvað þýðir þetta fyrir íslenska sjómenn

Þann 17. apríl 2026 hittust Costas Kadis, sjávarútvegur- og hafsumhverfiscommissioner Evrópusambandsins, og Hanna Katrín Friðriksson, iðnaðar- og viðskiptaráðherra Íslands, í Reykjavík til hástigsviðræðna um hafssamstarf. Fundurinn fól í sér endurskoðun á framvindu samstarfssamnings milli Íslands og ESB, sem undirritaður var í júlí 2025 — og gæti breytt ýmsu fyrir íslenska sjómenn og sjávarútvegsfyrirtæki.

Hvað var ákveðið á fundinum 17. apríl?

Samkvæmt tilkynningu framkvæmdastjórnar ESB fjölluðu viðræðurnar um fjögur lykilmál:

• Sjávarútvegsstjórnun — Nýting stofna, verndarráðstafanir og skiptaverðlag kvóta
• Hafstjórnun á Arktis — Sameiginlegar aðgerðir til að takast á við loftslagsbreytingar og fiskveiðiréttindi á heimskautssvæðinu
• Bláar líftæknilausnir — Nýsköpun í hagkerfi sjávar, meðal annars með tengingu við Iceland Ocean Cluster
• Verndarsvæði á hafsbotni — Samræmdar ráðstafanir til verndar viðkvæmum vistgerðum

Kadis heimsótti einnig Grindavík — bæjarfélagið sem hefur þjáðst af eldgosahrinur frá 2023 — og hitti við það tækifæri íbúa og sjómenn sem hafa þurft að glíma við breyttar aðstæður á sjó.

Fiskveiðisamningur Íslands og ESB: langt samstarf

Samstarf Íslands og ESB á sviði sjávarútvegs á sér rætur allt aftur til 1993. Samningurinn sem undirritaður var í júlí 2025 er þó nýtt skref — víðtækari og meira bindandi en fyrri samningstextar. Í honum er kveðið á um aukin gagnasdeilingu um fiskstofna, sameiginlegar vísindakannanir og gagnkvæmar aðgerðir gegn ólöglegum, ótilkynntum og óskráðum (IUU) veiðum.

Þetta þýðir að íslenskt eftirlitsstofa og ESB geta nú deilmálefni betur á milli sín — en jafnframt að íslensk fiskveiðifyrirtæki þurfa að uppfylla fleiri lagalegar kröfur til að hafa aðgang að ESB-mörkuðum.

Hvað þýðir þetta fyrir íslenska sjómenn og fiskveiðifyrirtæki?

Þegar alþjóðlegar fiskveiðireglur þróast, þurfa þeir sem starfa í greininni að fylgjast vandlega með breytingum. Hér eru nokkur atriði sem gætu haft áhrif:

Skráningarskylda og vottun: Fiskveiðibátar sem flytja út til ESB þurfa að uppfylla skilyrði um vottun og sporþefaspekt (traceability). Lögfræðingur með sérþekkingu á hafrétti og milliríkjasamningum getur farið yfir hvort útflutningur þinn sé í samræmi við gildandi reglur.

Kvótabreytingar: Endursamningur um kvóta getur haft bein áhrif á rekstrarleyfið þitt og tekjur. Ef þú telur að þér hafi verið úthlutað of lægum kvóta, eða ef kvótabreyting hefur áhrif á samning sem þú ert aðili að, getur lögfræðilegt mat komið að góðum notum.

IUU-reglugerð: ESB hefur stíft regluverk gegn IUU-veiðum. Verði íslenskt skip grunað um óregluleg veiðahátt getur það lotið kynlíf ESB-markaðar um lengri tíma. Lögfræðingur getur hjálpað þér að skýra stöðu þína og koma á framfæri málum við hlutaðeigandi yfirvöld.

Loftslagsbreytingar og réttindi sjómanna

Ein mikilvæg umræðuliður á fundinum 17. apríl var áhrif loftslagsbreytinga á fiskistofna á Arktis. Rannsóknir sýna að ýmsir stofnar eru að þyrpast norðar eins og hafið hlýnar — þar á meðal þorskur og loðna. Þetta kann að þýða að kvótar og svæðisskilyrði breytist á næstu árum.

Sjómenn sem búa við slíkar breytingar geta fundið sig í erfiðri samningsstöðu gagnvart kaupendum eða útgerðaraðilum. Réttarlegar leiðir eru til staðar til að vernda hagsmuni þína, hvort sem um er að ræða endursemjun samninga, kröfur um bætur vegna breyttra aðstæðna eða kærur vegna brots á vinnuréttindum.

Samstarf við Iceland Ocean Cluster

Kadis heimsótti Iceland Ocean Cluster í Reykjavík — þekkt miðstöð nýsköpunar í hafsbúskapargreinum. Þar eiga sér stað tæknileg samstarf um vinnslu sjávarafurða, fráveitumál og verðmætasköpun. Aukið ESB-samstarf þýðir að íslenskar sjávarútvegsfyrirtæki geta notið sér af stærra fjárfestingarumhverfi og evrópskum rannsóknarsjóðum.

Hér geta lögfræðingar og ráðgjafar aðstoðað við gerð samninga, hugverkaréttindi og reglufylgni þegar sótt er um ESB-styrki eða stofnað er til samstarfs við evrópska aðila.

Grindavík og nýjar áskoranir sjómanna

Heimsókn Kadis til Grindavíkur var tákræn — þar hittust alþjóðleg stefnumótun og raunveruleg reynsla heimafólks. Grindavíkurbær hefur þurft að glíma við afleiðingar eldsumbrotshrinum, þar á meðal skemmdir á höfn og útgerðarmannvirki. Íbúar og sjómenn í sveitarfélaginu hafa þurft að vísa á réttarlegar leiðir um bætur frá sveitarfélagi og ríki, auk þess sem tryggingamál hafa komið til skoðunar.

Þetta dæmi sýnir vel hvernig náttúruhamfarir og alþjóðleg sjávarútvegsstefna geta mætst á skjálfandi jörðu. Þegar báturinn þinn eða útgerðin þín stendur frammi fyrir ytri þvingunum — hvort sem þær eru jarðfræðilegar eða lagalegar — er réttarleg ráðgjöf ekki lúxus heldur nauðsyn.

Hvenær þarftu lögfræðilega ráðgjöf?

Vegna þessara breytinga og aukinna alþjóðlegra skuldbindinga er mikilvægt að íslenskar sjávarútvegsfyrirtæki og einstakir sjómenn séu meðvitaðir um lögleg réttindi sín. Þú gætir þurft lögfræðilega ráðgjöf ef:

• Þú ert að endursemja fiskveiðileyfi eða samning við erlenda kaupanda
• Þú ert að sækja um vottun eða aðgang að ESB-mörkuðum í fyrsta sinn
• Kvótabreytingar hafa bein áhrif á reksturinn
• Erlendir skoðunarmenn hafa haft samband eða send ábendingar um IUU-grunsemd

Lögfræðingur sem þekkir bæði íslenskt hafrétti og milliríkjasamningastig ESB getur veitt þér skýra ráðgjöf og talað mál þíns.

Á Expert Zoom getur þú fundið hæfa lögfræðinga með þekkingu á alþjóðlegum sjávarútvegslögum og samningavinnu við erlenda aðila. Við tengingu við fyrri frétt okkar um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna kemur fram að íslenskt samstarf við ESB er á mjög miklum hraða — og lögleg undirbúningur er lykilatriðið.

Athugasemd: Þessi grein er til almennrar upplýsingar og kemur ekki í stað lögfræðilegrar ráðgjafar.