Veiðigjaldið hækkar: hvernig verndar þú réttindi þín þegar sjávarútvegurinn hagræðir?

Íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki vara við niðurskurði á störfum eftir að veiðigjaldið hækkaði um tæplega tvöfalt — þrátt fyrir methátt þorskverð í mars 2026. Greinin stendur frammi fyrir krossi: hvernig verndar launamaður réttindi sín þegar hagræðing er í uppsiglingu?

Veiðigjaldið hækkar — hvað er eiginlega að gerast?

Frá 1. janúar 2026 er nýtt veiðigjald (veiðigjald) í gildi á Íslandi. Samkvæmt gögnum frá iðnaðarmönnum hækkaði gjaldið fyrir þorsk í 50,79 kr./kg — samanborið við lægra gjald á fyrri árum. Heildartekjur af veiðigjaldinu hækkuðu úr 7,9 milljörðum króna árið 2022 í 10,2 milljarða árið 2023 og eru áætlaðar á bilinu 18–20 milljarðar króna árið 2026 samkvæmt Undercurrent News.

Sjávarútvegsfyrirtæki telja að þetta sé of mikið. Guðmundur Kristjánsson, framkvæmdastjóri Síldarvinnslu, varaði við í síðasta mánuði við því að hækkað gjald myndi kalla á „hagræðingaraðgerðir" — jafnvel þótt arðsemi fyrirtækjanna sé góð. „Þetta mun kalla á straumlínulægar aðgerðir," sagði hann samkvæmt Undercurrent News frá 31. mars 2026.

Þversögn: Met-hátt verð og þó uppsagnir?

Þorskverðið á innlendum uppboðsmarkaði er í sögulegu hámarki á þessum tíma ársins. Í viku 15 (6.–12. apríl 2026) hækkuðu þorsk- og ýsuverð verulega eftir páskabil. Þrátt fyrir þetta er greinasaga þversagnarkenndi: gjaldið tekur hlutfall af söluverði, og þegar gjaldið er hækt hrökkur kostnaður jafnvel við góða markaðsskilyrði.

Hér er vandinn sem launamenn og smæstu rekstraraðilar sjávarútvegs standa frammi fyrir: launaliðurinn er sá sveigjanlegasti þegar kostnaður hækkar. Þetta þýðir að starfsmenn geta lent í biðstöðu, tímabundnum leyfum eða jafnvel beinum uppsögnum — þótt hlutaðeigandi fyrirtæki séu í hagnaði.

Réttindi launamanna við hagræðingu

Samkvæmt íslenskum lögum — sérstaklega lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningum — njóta launamenn ýmissa verndarúrræða þegar uppsagnir eru fyrirhugaðar:

Uppsagnarfrestur: Flestir starfsmenn í sjávarútvegi eiga rétt á 1–3 mánaða uppsagnarfresti, allt eftir starfsaldri og samningsupplýsingum. Þetta þýðir að jafnvel ef fyrirtæki ákveður niðurskurð í dag, er ekki hægt að reka starfsmann strax.

Bótagreiðslur: Þegar hagræðing stafar af rekstrarástæðum (en ekki gáleysi starfsmanns), á starfsmaður yfirleitt rétt á hlutfallslegum bótum í samræmi við starfsaldur.

Forgangsréttur: Starfsmenn sem eru reknir vegna hagræðingar geta átt forgangsrétt til endurráðningar á næstu 9 mánuðum — þrátt fyrir að mörg fyrirtæki gleymi þessum skyldum.

Sjávarútvegsfyrirtæki sem starfa á landsbyggðinni eru oft stærsti vinnuveitandi í sínu sveitarfélagi. Því hafa uppsagnir ekki aðeins áhrif á einstaklinginn heldur allt bæjarsamfélagið.

Hvað ber launamanni að gera núna?

Margir bíða þar til uppsagnarbréfið kemur og bregðast við of seint. Sérfræðingar í vinnurétti og fjármálaráðgjöf mæla með að starfsmenn í sjávarútvegi:

1. Kynni sér kjarasamninginn — ganga úr skugga um hvort þeir séu meðlimir í viðeigandi stéttarfélagi (Sjómannasambandið eða Verkalýðsfélag)
2. Leiti fjármálaráðgjafar — hvað gerist við lífeyrissjóðssparnað og húsnæðislán ef laun falla niður?
3. Kynni sér atvinnuleysistryggingar — lágmarksgreiðslur og tímalengd sem til greina koma við fullt eða hlutaatvinnuleysi

Samkvæmt Hagstofu Íslands er meðalmaðurinn í sjávarútvegi með um 550.000 kr. mánaðarlaun. Mismunur á atvinnuleysisbótum og þeim launum gæti verið verulegur — sérstaklega ef húsnæðislán eru hátt.

Fjármálaráðgjafar á Expert Zoom geta hjálpað þér að meta stöðu þína við uppsögn eða niðurskurð á vinnutíma.

Landsbyggðin í hættu

Sjávarútvegsfyrirtæki á landsbyggðinni eru í sér flokkur. Í byggðarlögum eins og Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi eru margir háðir fiskvinnslum sem eina meginuppsprettu tekna. Ef mörg fyrirtæki grípa til uppsagna samtímis getur það dregið úr skatttekjum sveitarfélaga og minnkað þjónustu — skólar, heilbrigðisþjónusta og samgöngur geta risað upp á mun þyngri bakstri.

Hagstofa Íslands skráir um 6.000–8.000 manns í beinum störfum í sjávarútvegi hér á landi, og þar að auki eru þúsundir í tengdum geirum eins og fiskvinnslu, flugi og flutningum. Minnkun þessa geira hefur keðjuverkandi áhrif á allt efnahagslíf sveitarfélaga. Samkvæmt skýrslu ríkisstjórnarinnar frá Hagstofu Íslands um sjávarútveg myndaði greinin 8–9% vergrar landsframleiðslu á undanförnum árum.

Þetta er ástæðan fyrir því að margt sveitarfélaga hefur lagt fram ábendingar til stjórnvalda um að taka tillit til þessara áhrifa við fagskyldur endurskoðun á veiðigjaldinu.

Kjarasamningur: verndarnet eða gildra?

Það er gott að minna á að kjarasamningar í sjávarútvegi eru flóknir — margir launamenn eru í mismunandi verkalýðsfélögum eftir starfi: skip, vinnsla og flutningar falla undir mismunandi kjarasamninga. Þetta getur þýtt að hlutaðeigandi launamenn vita ekki nákvæmlega hvort réttindi þeirra eru takmörkuð eða víðtæk.

Fjármálaráðgjafar sem þekkja til sjávarútvegslaga og kjarasamninga geta greint málin og ráðlagt launamenn um hvort þeir séu að fá réttlátar bætur — eða hvort þeir séu að samþykkja minni réttindi en þeir eiga tilkall til. Þetta á sérstaklega við þegar um er að ræða yfirvinnu, ferðakostnað og hlunnindi sem geta talist hluti af launapakka.

Hvað verður næst?

Samkvæmt gildandi lagafrumvarpi mun veiðigjaldið hækka áfram í 100% af reiknaðri fjárhæð árið 2027. Þetta þýðir að hættan á frekari hagræðingu er ekki yfirstaðin. Sérfræðingar í sjávarútvegi spá fyrir um að mörg minni fiskvinnslufyrirtæki muni sameina rekstur eða leggja niður á næstu tveim árum.

Ef þú ert starfsmaður í sjávarútvegi — eða fjölskyldutengdur slíkum atvinnuvegi — er nú rétti tíminn til að fá fagleg ráð um framtíðina. Hvort sem um er að ræða fjármálalegar ráðstafanir, umsamdar bótagreiðslur eða endurmenntunarmöguleika, er mikilvægt að kynna sér réttindi sín áður en uppsagnarfrestur rennur upp.

Þessi grein er skrifuð í fræðsluskyni og kemur ekki í stað faglegrar fjármálaráðgjafar eða lögfræðilegrar ráðleggingar. Ráðfærðu þig við sérfræðing um einstaklingsbundna aðstæður þínar.