Sarah JohnsonJöklaferðalög á Íslandi: Þegar náttúran er hættulegri en þú heldur
Breytingar á jöklum Íslands eru „dramatískar," segir Dr. Þorvarður Árnason, forstöðumaður rannsóknarseturs Háskóla Íslands á Hornafjörður, í grein sem birtist 5. apríl 2026 á Iceland Monitor. Á sama tíma benda loftslagsfræðingar til þess að íshellir sem ferðamenn fara í geti orðið banvænt hættulegir — og þjálfun heilbrigðissérfræðinga er mikilvæg þegar slys verða í fjarlægum jöklum.
Jöklarnir eru að hopa — og það skiptir máli
Síðan 1900 hafa íslenskir jöklar mist um 20% af flatarmáli sínu. Um helmingur þess taps hefur komið til frá árinu 2000. Sérstaklega hratt hopa útrennslisjöklar Vatnajökuls — sum ár um 50 til 100 metrar á ári, stundum meira, samkvæmt rannsóknum Háskóla Íslands.
Þetta þýðir að jöklarnir sem ferðamenn ganga á eru önnur mannvirki en þeir voru fyrir tveimur áratugum. Sprungar, íshellir og djúp gil verða til á nýjum stöðum. Jöklafræðingur Dr. Þorvarður Árnason lýsti þróuninni svo: „Breytingarnar á jöklum á þessum 20 árum eru dramatískar — í næstum öllum árum hafa þeir hopað og stór atvik átt sér stað."
Íshellir: Tilkomumikill en banvænt hættulegur
Þrátt fyrir þessa þróun haldast jöklaferðir meðal vinsælustu ferðatúra á Íslandi — þar á meðal ferðir inn í náttúrulega íshella. Þetta er mikilvægt öryggismál. Í ágúst 2024 hrundi íshellir á Breiðamerkurjökli og drap 30 ára amerískan ferðamann og slasaði þunguðu kærustu hans alvarlega. Hópur 23 ferðamanna var tekinn í hellinn við hlýjuveðurskilyrði þegar veggurinn féll.
Samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál mun hlýnun heimsins flýta enn frekar fyrir bráðnun jökla, sem eykur hættu á yfirborðssjóðnun og hellishruni. Á Íslandi hlýnar þrisvar sinnum hraðar en að meðaltali á Jörðinni.
Þegar slys verða: Mikilvægi heilbrigðisráðgjafar
Ef slys verður á jökli — hvort sem það er fall, kuldaáfall eða mjög meira alvarlega meiðsl af völdum hruns — skiptir miklu máli hvernig brugðist er við. Heilbrigðissérfræðingar benda á að margir ferðamenn vanrækja þrennar lykilatriðin:
Kuldaáhrif og tilheyrandi einkenni geta komist að án þess að einstaklingurinn verði þar var við. Þegar líkamshiti lækkar niður fyrir 35°C er um að ræða vágestiling (hypothermia), sem er líftruflun og krefst bráðrar meðferðar. Einkenni eru meðal annars óeðlilegar skjálftar, ringlun og syfja.
Brot og tognanir eru algengar við fall á jökla, sérstaklega vegna þess að yfirborð er sjaldan jafnt og jöfn. Sumir hella blóður eða sér ekki hvort beinn sé brotinn vegna sirts og kuldans — sem þýðir að heilbrigðisskoðun er nauðsynleg jafnvel þótt sársaukinn virðist lítill í fyrstu.
Geisar og gufur frá undirjörð blandast stundum við jökulsvæði og geta valdið gásingi í þéttum holrými. Ferðamenn sem finna fyrir hægðum á andardrætti eða lítilsháttar syfju inni í hellum ættu að yfirgefa svæðið strax og leita læknis.
Hvernig getur þú verið betur undirbúinn?
Ferðalag á jökul á Íslandi er óviðjafnanleg upplifun — en hún á að vera örugg. Hér eru helstu ráðin:
Farðu aðeins með löggilta leiðsögumenn sem þekkja til aðstæðna. Eftir slysið í ágúst 2024 setti Vatnajökulsþjóðgarður tímabundið á ís allar ferðir í íshella til að endurskoða öryggiskröfur. Þess vegna er mikilvægt að sannreyna hvernig ferðafélagið sem þú velur uppfyllir öryggisstaðla.
Sæktu ferðatryggingu sem nær yfir fjallaferðir og jöklarferðalög sérstaklega — ekki bara almenna ferðatryggingu. Kostnaður við björgunarleit og sjúkraflug getur numið milljónum króna.
Kynstu einkennum kuldameiðsla og vágestilingar áður en þú ferð. Heilbrigðisráðgjafi getur gefið þér gagnlegar leiðbeiningar sérstaklega ef þú ert með undirliggjandi heilsufarsvandamál eins og hjarta- og æðasjúkdóma.
Náttúran krefst virðingar
Jöklar Íslands eru sérstæð náttúrufyrirbæri — en þeir eru ekki þemasafn. Þeir eru lifandi, hreyfanlegar jarðmyndanir sem loftslagsbreytingar gera hraðar að óstöðugum.
Ef þú ert að skipuleggja jöklaferðalag á Íslandi árið 2026, gerðu það með faglegan undirbúning og öryggismeðvitund. Og ef þú ert í vafa um heilsufar þitt eða hvort eitthvað er í lagi eftir slys á ferðalagi — leitu til heilbrigðissérfræðings. Það getur bókstaflega skipt máli um líf eða dauða.
Ef þú vilt hitta heilbrigðissérfræðing sem getur ráðlagt þig um öryggisundirbúning fyrir jöklaferðir eða meðhöndlun á slysaeinkennum, getur þú fengið ráðgjöf hjá Expert Zoom.
Loftslagsbreytingar og endurskoðun ferðaþjónustu
Loftslagsfræðingar hafa lengi varað við þessari þróun. Rannsóknir Háskóla Íslands sýna að jöklarnir hafa á heildina litið hopað um 50 til 100 metra á ári á síðasta áratug, og sumir útrennslisjöklar hopa enn hraðar. Þetta þýðir að legar sem ferðafyrirtæki nota í dag kunna að vera hættulegir eftir nokkur ár — eða jafnvel næsta sumar.
Sum ferðafyrirtæki á Íslandi hafa byrjað að nota sérstakan búnað til að meta öryggi hellanna reglulega, og nokkur þeirra hafa tekið upp stranga stefnu um að framkvæma aðeins ferðir á veturna. Um 80% ferðamannahella eru aðeins opnir frá nóvember til mars, þegar frostið gæsir hellana og gerir þá stöðugri. Á sumrin eykst bráðnun um 10 cm á dag inni í hellum á björtum dögum, samkvæmt fræðimönnum sem rannsaka jökulöryggi.
Hvað eiga foreldrar og ferðaskipuleggjendur að huga að?
Fleiri og fleiri fjölskyldur taka börnin sín með í jöklaferðir á Íslandi. Þetta er jákvæð þróun — en hún krefst sérstaks undirbúnings.
Heilbrigðissérfræðingar ráðleggja foreldrum að íhuga eftirfarandi: Börn glata líkamshita hraðar en fullorðnir, sérstaklega í bleytu. Klæðnaður á að vera lagskiptur — ullar eða fleece hlutfall nær hinu ytri vatnsþéttu lag. Gönguskór sem eru of þrengir geta leitt til blóðtaks í tám, sem er algengur vandamál á jöklum þar sem kuldinn deyðir skyntaugaboð.
Ef barn eða fullorðinn á ferð upplifir skelfing, skjálfa eða sér í lagi hugsunarlæku — taktu þetta alvarlega og leitaðu til heilbrigðisstarfsmanns sem fyrst.
