Jöklahellir hrynur á Íslandi: Hver ber lögfræðilega ábyrgð þegar ferðamenn slasast?

Tveir ferðamenn fórust í jöklahellishrunum á Íslandi árið 2024 þegar hellir á Breiðamerkurjökli hrundi og drap einn bandarískan ferðamann og setti annan á sjúkrahús. Þó að þetta tilfelli sé nú nokkur ár gamalt er umræðan sem þaðan sprang enn líf: Hvenær er ferðaþjónustufyrirtækið ábyrgðarskylt þegar ferðamaður slasast á náttúrulegu sviðum á Íslandi? Og hvernig verndar þú þig — hvort sem þú ert gestur, rekstraraðili eða húseigandi sem leigir út?

Með yfir 2,3 milljónum erlendra ferðamanna á ári — og þjóðarvísur um íslendar náttúruhamfarir á hverjum vetri — er lögfræðileg ábyrgð ferðamannastarfsemi á Íslandi orðin sívaxandi málaflokkur sem þarfnast sérhæfðrar ráðgjafar.

Hvað gerðist á Breiðamerkurjökli?

Hinn 25. ágúst 2024, um klukkan þrjú síðdegis, hrundi hluti af jöklahelli þar sem hópur 23 ferðamanna var staddur. Einn bandarísk ferðamaður lést og annar var flutt með þyrlu til Reykjavíkur. Upphaflegar skýrslur töluðu um tvo saknáða — en rannsókn lögreglu leiddi í ljós bókhaldslegar villur hjá ferðaþjónustufyrirtækinu: þeir töldu þátttakendur rangt og tvær manneskjur sem aldrei voru á túrnum endar á listanum. Enginn var í raun saknáður eftir að skráningarlegar villurnar voru leiðréttar.

Þrátt fyrir þessa afbrigðilegu enda rannsakaði íslenska lögreglan atvikin til hlítar og Vatnajökulsþjóðgarður tilkynnti um auknar kröfur til ferðaþjónustufyrirtækja eftir slysið.

Lögleg ábyrgð — hverjir bera hana?

Íslenskt skaðabótalög (lög nr. 50/1993 og tengdar reglugerðir) setja fram grunnreglur um skaðabætur þegar tjón hlýst af athöfnum eða vanrækslu. Í ferðaþjónustu þýðir þetta í stuttu máli:

Ferðaþjónustufyrirtækið: Ef rekstraraðili bauð upp á skipulagðan túr á hættuleg svæði án fullnægjandi öryggisúrræða, viðvörunar eða þjálfaðra leiðsögumanna, getur hann borið skaðabótaábyrgð á meiðslum eða dauðsföllum sem verða á túrnum.

Ríkisstofnanir og þjóðgarðar: Ef hættan var þekkt og skýrsla lá fyrir — sem í þessu tilviki var raunin, þar sem Vatnajökulsþjóðgarður hafði þegar metið hellisferðir á sumrin sem hættulegar árið 2017 — getur spurningin um eftirlitsskyldur stjórnvalda orðið hluti af málflutningi.

Gesturinn sjálfur: Ef gestur fór á svæðið án leiðsögumanns og þrátt fyrir skýrar viðvaranir, geta dómstólar komist að niðurstöðu um meðábyrgjd (contributory negligence) sem minnkar bótagreiðslur.

Hvaða reglur gilda um jökulferðir á Íslandi?

Eftir slysið 2024 voru kröfur til ferðaþjónustufyrirtækja í Vatnajökulsþjóðgarði hertar. Leiðsögumenn þurfa nú að uppfylla auknar þjálfunarkröfur og leyfiskerfi þjóðgarðsins setur skýr mörk á þær tegundir ferða sem mega fara fram á mismunandi árstímum.

Hins vegar gilda aðeins hluta af Íslandi þessar reglur: jöklar sem liggja utan Vatnajökulsþjóðgarðs eru að mestu leyti utan þeirra. Þetta þýðir að ferðamenn sem fara á hellisferðir á öðrum jöklum — eins og Snæfellsjökli eða Langjökli — geta verið á svæðum þar sem eftirlitið er minna og ferðaþjónustufyrirtækin hafa víðara svigrúm til að meta hvaða öryggisráðstafanir eru "nógu góðar."

Samkvæmt Ferðamálastofu þurfa ferðaþjónustufyrirtæki á Íslandi að vera skráð og uppfylla ákveðnar lágmarkskröfur. Hins vegar eru framkvæmd og eftirlit misjöfn.

Hvenær er rétt að leita til lögfræðings?

Ef þú eða einhver sem þér þykir vænt um slasast í skipulagðri ferð á Íslandi, er nokkrar spurningar sem er mikilvægt að svara hratt:

• Var ferðin skipulögð af skráðum rekstraraðila? Þetta hefur áhrif á hvaða réttindi þú átt samkvæmt íslenskum neytendaverndarlögum og skaðabótalögum.
• Voru viðvaranir gefnar og skráðar? Ef leiðsögumenn gáfu munnlegar viðvaranir en þær voru ekki skráðar, getur verið erfitt að sanna þær síðar.
• Hvenær þarf að gera bótakröfu? Íslensk lög um fyrningu krafna gefa almennt þrjú ár, en það er mikilvægt að leita til lögfræðings eins fljótt og mögulegt er til að varðveita gögn og vitnisburð.

Lögfræðingur sem sérhæfir sig í skaðabótalögum eða ferðaþjónustulögum getur lagt mat á hvort bótaréttur sé til staðar — og hvort rétt sé að senda kröfu til tryggingafélags rekstraraðila, íslenska ríkisins eða beggja.

Verndarráðstafanir fyrir ferðamenn

Þessi tilvik eiga við um þig sem ferðamann á Íslandi:

Veldu löggilt ferðaþjónustufyrirtæki. Leitaðu að skráningu hjá Ferðamálastofu og gæðavottunarmerkinu "Vakinn." Þetta er lágmark — ekki trygging, en merkið.

Kíktu á ferðatrygginguna þína. Flestar ferðatryggingar búa yfir klausum sem taka fram hvaða "hættulegir íþróttir" eru tryggðar. Hellisferðir og jöklalíkur falla yfirleitt ekki undir hefðbundna ferðatryggingu — þú þarft frekari tryggingu.

Skráðu þig áður en þú ferðast. Neyðarlínuvefsíðan safetravel.is leyfir ferðamönnum að skrá ferðaáætlun sína þannig að björgunarsveit geti leitað að þér ef eitthvað fer úrskeiðis.

Ef þú ert að reka ferðaþjónustufyrirtæki eða ert að íhuga að fara í einstaklingsbundna ferð á hættuleg svæði, er lögfræðileg ráðgjöf til frambúðar góð fjárfesting. Á Expert Zoom geturðu fundið lögfræðinga sem sérhæfa sig í ferðaþjónustulögum og skaðabótarétti og fengið skýra mynd af stöðunni áður en eitthvað fer úrskeiðis.

Heildarmyndin: Loftslagsbreytingar og aukin áhætta

Heildrænt séð eru slys sem tengjast jöklum á Íslandi áskorun sem mun einungis aukast á komandi árum. Loftslagsbreytingar hafa leitt til þess að jökulhellir eru óstöðugari en áður — veggir og þök bráðna hraðar á hlýindatímabilum og mynda skyndileg hruni sem eru erfiðar að spá fyrir. Þetta þýðir að jafnvel reyndir leiðsögumenn þurfa að meta hverja ferð að nýju.

Fyrir ferðamenn þýðir þetta eitt: treystið á sérfræðimat á hverjum tíma. Enginn hellir sem var öruggur í vetur er sjálfkrafa öruggur í sumar. Og ef eitthvað fer úrskeiðis — hvort sem þú ert gestur eða rekstraraðili — þá er lögfræðileg ráðgjöf sem fæst snöggt gjarnan sú sem skiptir mestu máli. Upplýst ákvörðun byrjar alltaf með því að leita til sérfræðings.