Sarah JohnsonÞann 31. maí 2026 er haldinn Alþjóðlegur reykingarlaus dagur (World No Tobacco Day) á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO). Þema þetta ár er „Unmasking the appeal — countering nicotine and tobacco addiction" — eða á íslensku: „Afhjúpum aðdráttaraflið: Barum okkur gegn niótín- og tóbaksávísunum." Stofnunin varar sérstaklega við vaxandi notkun rafretna og niótínhúðpúða meðal ungmenna.
Tóbaksiðnaðurinn miðar að ungmennum
Samkvæmt WHO nota 15 milljónar unglinga á aldrinum 13–15 ára rafrettur á heimsvísu, og 40 milljónar í þeim aldri nota eitthvert form tóbaks. Tóbaksiðnaðurinn hefur breytt þakti: í stað hefðbundinna sígarettur bjóða nú mörg fyrirtæki upp á loftfæg rafrettur, niótínhúðpúða í litlum litbrímu umbúðum og bragðbætt tóbaksvörur — sem allt er hannað til að höfða til ungs fólks.
WHO varar sérstaklega við þremur þróunum:
- Rafrettur og „vaping": Oft markaðssettar sem betri valkostur en sígarettur, en sýna þó veruleg heilsufarsleg áhrif, sérstaklega á ungar lungu og heila í þroska.
- Niótínhúðpúðar: Lykta ekkert og sjást varla — þess vegna eru þeir vinsælar meðal unglinga í skóla. Niótíninnihald þeirra getur verið afar hátt.
- Bragðbætt tóbak: Ávöxtarbragð og sykurlægar umbúðir fela niótínávísun í pakkningu sem höfðar til ungs sem gamalt.
Á Íslandi hefur löggjafarþingið og heilbrigðisyfirvöld tekist á við tóbaksmál í mörg ár, en notkun rafretna hefur aukist meðal ungs fólks á undanförnum árum, samkvæmt gögnum Landlæknisembættisins.
Hvenær er kominn tími til að leita til læknis?
Reykingarlaus dagur er góð tilefni til að hugsa um hvort tíminn sé ekki réttur til að hætta — og sérstaklega til að athuga hvort faglegar aðstoð geti skiptið sköpum.
Þú ættir að leita til læknis ef:
Þú hefur reynt að hætta en mistekist endurtekið. Niótínávísun er efnafræðileg fíkn. Margir geta ekki hætt á eigin spýtur — og það er ekki veikleiki. Læknar geta ávísað lyfjameðferð sem tvöfaldar líkurnar á að hætta.
Þú notar tóbak daglega í meira en þrjú ár. Eftir langt tímabil þarfnast líkaminn oft sérstakrar meðferðar til að hætta — hvort sem það er nikótínplástur, bupropion eða vareniclin (Champix).
Þú notar rafrettur og vilt vita hvað þær gera við heilsuna. Rannsóknir eru enn á frumstigi en benda til þess að rafrettur geti valdið lungnarertingu og skaða æðar. Læknir getur farið yfir einstaklingsbundna áhættu.
Þú ert þungað og reykir. Reykingastopp er ein mikilvægasta heilbrigðarákvörðun sem þungaðar konur geta tekið. Læknir getur bent á þær öruggustu leiðir til að hætta.
Þú finnur fyrir mæði, hósta eða brjóstþrengslum. Þessi einkenni geta bent til þess að reykingar hafi þegar haft áhrif á hjarta og lungu. Tafarlaus læknisheimsókn er nauðsynleg.
Hvernig geta læknar hjálpað til við reykingarstopp?
Margt fólk vanrækir þá staðreynd að tóbaksávísun er klínísk geðsjúkdómsgreining — og að læknar geta boðið upp á margar gagnlegar meðferðarlegar leiðir:
Lyfjameðferð: Niótínuppbótarmeðferð (plástrar, tyggigúmmí, inhalarar), bupropion og vareniclin hafa allt sýnt sig gagnlegt í rannsóknum. Samsetning lyfjameðferðar og hegðunarþjálfunar er mest áhrifarík.
Hegðunarráðgjöf: Margar heilsugæslustöðvar bjóða upp á reykingarstopp-ráðgjöf þar sem komið er á framfæri aðferðum til að takast á við þrá og losna við kveikjur.
Netlægar leiðir: Landlæknisembættið og heilbrigðisstofnanir bjóða upp á stuðning í gegnum vefsíður og forrit sem fylgja einstaklingi í gegnum reykingarstopp-ferlið. Heilsufarsáhrif langvirkra sjúkdóma eins og þeirra sem tengjast reykingum eru vel þekktur þáttur í framtíðarheilbrigðisvandamálum og snemmbærar íhlutanir hafa besta langtímaáhrifin.
Persónulegar stuðningshringir: Reykingarstopp gengur betur þegar nákomnir eru meðvitaðir og styðjandi. Læknirinn getur hjálpað þér að búa til einstaklingsáætlun sem passar við lífshátt þinn.
Aðdráttarafl niótíns: hvers vegna er svo erfitt að hætta?
Niótín breytir heilastarfseminni og veldur losun dópamíns — skammtímagleðiefnis. Með tíð og tíma þarf heilinn sífellt meira til að ná sömu tilfinningu — þetta er hvernig ávísun þróast. Þegar þú hættir er fyrst oft þrá, pirringur, svefnerfiðleikar og þunglyndi. Þetta er fráhvarfsástand og er skammtíma — en margir gefast upp í þeim tíma.
Þess vegna er mikilvægt að hafa faglegan stuðning. Læknir þekkir vel þessa ferla og getur hjálpað þér að komast yfir þessa erfðasta stig á öruggan hátt.
Reykingarstopp og fjárhagslegt hagræði
Það er vert að nefna að reykingarstopp ber í sig verulega fjárhagslega þætti. Meðalreykingamaður á Íslandi eyðir um 600.000 til 800.000 krónum á ári í tóbak og tengd útgjöld. Þar á ofan koma heilbrigðiskostnaður, sjúkradagar og minni framleiðni — þætti sem hafa áhrif bæði á einstaklinginn og vinnumarkaðinn.
Rannsóknir sýna að hverjum króna sem eytt er í reykingarstopp-meðferð sparar heilbrigðiskerfið um 3–5 krónur í framtíðarmeðferðarkostnaðar. Frá samfélagslegum sjónarmiði er reykingarstopp ein hagkvæmasta heilbrigðisíhlutunin sem til er.
Offita og önnur lífstílstengd heilsufarsáhrif á Íslandi eru meðal þeirra hluta sem heilbrigðisyfirvöld beinast á — og reykingar eru áhættuþáttur sem tengist bæði hjarta- og æðasjúkdómum og sykursýki. Samþætt heilsufarsvistkun sem tekur til reykinga, líkamsþyngdar og hreyfingar er þess vegna mikilvæg.
Reykingarlaus dagur er upphaf, ekki lok
Þetta ár, þar sem WHO beinir sjónum að aðdráttarafli tóbaksiðnaðarins á ungt fólk, er gott tækifæri til að gera upp við sig. En 31. maí ætti ekki að vera eini dagurinn þar sem við hugsum um þetta — í raun þarf þetta daglegt átak, einkum ef á að ná varanlegum árangri.
Ef þú ert tilbúinn að taka fyrsta skrefið — eða ef þú vilt fá ráðgjöf um hvað hentar þér best — geturðu fundið lækni á Expert Zoom sem sérhæfir sig í reykingarstopp og heilsufarsráðgjöf. Stuðningur sérfræðings getur gert muninn á því hvort þér tekst að hætta þetta sinn. Taktu þetta skref í dag, þann 31. maí — á þeim degi sem heimurinn minnis okkur öllum á hvernig við getum verið heilbrigðari, bæði fyrir okkur og þá sem við elskum.
Þetta efni er eingöngu í upplýsingarskyni og kemur ekki í stað faglega læknisráðgjafar. Leitaðu alltaf til læknis vegna sjúkdómsgreiningar eða meðferðaráætlunar.
