Ökuskreinisreglur breytast: hvað 65-74 ára bílstjórar þurfa að vita um heilsu sína

Mikilvæg breyting tók gildi þann 29. maí 2026 á Íslandi: bílstjórar þurfa ekki lengur að leggja fram læknisvottorð þegar þeir endurnýja ökuskreinið sitt á aldrinum 65 til 74 ára. Innviðaráðherra Eyjólfur Ármannsson kynnti breytinguna, sem unin var í samstarfi innviðaráðuneytisins og heilbrigðisráðuneytisins og miðar að því að „draga úr stjórnsýslubyrði á bæði eldri bílstjóra og heimilislækna." En þótt löggjafinn hafi léttað á þessari kröfu, er mikilvægt að eldri bílstjórar skilji hvað þetta þýðir í reynd — og hvenær heilsumat skiptir máli jafnvel þótt lög krefjist þess ekki.

Hvað breyttist þann 29. maí 2026?

Samkvæmt breyttum reglugerðum Samgöngustofu er bílstjórum ekki lengur skylt að leggja fram læknisvottorð við endurnýjun ökuskreinis fyrr en á 75 ára aldri. Fyrri reglan, sem tók gildi við 65 ára aldur og fór saman við 5 ára endurnýjunarlot, var breytt þar sem gögnin sýndu að læknisvottorð voru „að jafnaði veitt þessum aldurshóp" án erfiðleika. Semsagt: breytingin fjarlægir aðgönguhlið sem fæstir komust við í fyrsta lagi.

Aðrar breytingar fóru einnig í gildi samtímis: gildistími praktísks ökuprófs lengist í 12 mánuði eftir fræðipróf (var 6 mánuðir), og leyfisbréf ökukennslusniðs gilda nú í 5 ár. Þessar breytingar eru hluti af stærra einföldunarsátaki í ökuskreiniskerfi landsins, sem þjónar þeim tilgangi að samræma íslenskar reglur við besta framkvæmd í Norðurlandaþjóðunum.

Hvað lög segja ekki um heilsuna

Lögleg breyting og heilsa eru tvær mismunandi stærðir. Rannsóknir á öldrunarfræðum (geriatrics) og ökuöryggi eru samhljóma: nokkrir lífeðlisfræðilegir þættir geta þróast hægt á 6. til 8. áratugnum, oft án þess að viðkomandi verður eigin þess var. Heilbrigðissérfræðingar benda á fjórar meginlíkamsáhyggjur sem tengjast beinlínis akstursöryggi:

Sjón og augnheilsa: Gláka, glárur og hrörnun augnbotna (gular blettir) hafa breytt möguleikum margra bílstjóra á yfirheiti þar sem þeir hafa ekki merkt til þess sjálfir. Rannsóknir sýna að sjónskerðing er ein algengasta ástæða þess að bílstjórar eldri en 65 ára eru ekki lengur læknisfræðilega hæfir til aksturs. Reglubundin sjónskoðun á 2 ára fresti getur gripið þetta snemma.

Viðbrögðstími: Meðalviðbrögðstími bílstjóra í 70 ára aldri er um 20–30% lengri en í 25 ára aldri. Í orðatiltæki umferðarfræðinnar þýðir þetta að við 90 km/klst. ferð fer bíll 8–12 metra lengra á sama hemlunartíma. Þetta er mælanlegur munur sem skiptir máli á þjóðvegum.

Lyfjanotkun: Mörg lyf sem algeng eru meðal einstaklinga á aldrinum 65–80 ára geta haft áhrif á einbeitni eða viðbrögðstíma — þ.á m. blóðþrýstingslyf, kólesteróllyf, svefnlyf, þvagræsilyf og verkjalyf sem innihalda ópíóíða. Heimilislæknir getur farið yfir lyfjalista með sérstöku tilliti til akstursöryggis, oft á stuttum og skipulögðum viðtali.

Liðamál og hreyfanleiki: Stíflur í hálsi og öxlum geta takmarkað gáttarsýn (blind spot) og hreyfigetu við bakk. Sjúkraþjálfari getur boðið upp á sérstakar æfingar til að bæta hreyfanleika. Þetta er eitt af því sem minnst er rætt en hefur mest praktískt gildi.

Fimm merki sem gefa til kynna að tíminn er kominn

Heilbrigðisfræðingar benda á eftirfarandi merki þar sem sjálfviljugt heilsumat er ráðlögð — óháð löglegri skyldu:

1. Erfiðleikar með litgreiningu: Vandlæti við að greina ljóslit (rautt, gult, grænt) að kvöldlagi eða í rigningarskyggni
2. Þreyta við akstur: Óvenjuleg þreyta eða streita eftir stuttan akstur — minna en 30 mínútur
3. Nýleg hreyfingarörðugleikar: Vandlæti við parallelrakstur, afturakstur eða hjólaskiptingar
4. Minnistengdir örðugleikar: Gleymt á kunnuglegar leiðir eða þörf á GPS þar sem áður var þurr
5. Athugasemdir frá öðrum: Ef ökufélaginn, börn eða barnabörn gera athugasemdir við aksturinn

Þegar eitt eða fleiri þessara merkja koma fram er skynsamlegt að leita til heimilislæknis. Þetta er ekki spurning um „hvort þú þurfi" — heldur um hvort þú viljir vera öruggur og halda sjálfræðinu eins lengi og mögulegt er. Ellilækningasérfræðingur getur veitt rafræna heilsuráðgjöf tengda akstri eldri einstaklinga án þess að þurfa heimsókn á sjúkrastofnun.

Hvað geta fjölskyldumeðlimir gert?

Þetta er oft erfitt spjall. En vandinn kemur þegar enginn talar. Fagaðilar sem starfa við öldrunarfræðar leggja til þessa nálgun:

• Talaðu um heilsu, ekki aldur: Framing skiptir máli. „Ég er að hugsa um að þú verðir þreyttur á löngu akstri" fer betur en „þú ert of gamall til að keyra."
• Leggðu til heilsumat sem varðar eitthvað annað: Lyfjaskoðun eða sjónskoðun vegna einhvers annars getur opnað dyrnar að ítarlegra mati án þess að það líti út eins og persónuleg árás.
• Samráð við Samgöngustofu: Í sérstökum tilvikum — þar sem akstursöryggi er talið vera í bráðri hættu — getur þriðji aðili (t.d. lögfræðingur eða lögregla) leitað til Samgöngustofu vegna endurmats.

Samgöngustofa gefur út nákvæmar reglur um hvað þarf í hverju tilfelli.

Hvað gerist þegar þú nærð 75?

Þegar bílstjóri nær 75 ára aldri mun skylda til læknisvottorðs við endurnýjun ökuskreinis taka gildi á ný. Þar af leiðandi er skynsamlegt að byrja á þessum könnunum á tímabilinu 65–74 ár, bæði til að vera vel undir búinn og til að vera viss um stöðu eigin heilsu. Þeir sem hafa farið í reglulegar heilsukannanir á þeim árum standa mun betur þegar þeir þurfa formlega vottorð.

Sumir veltu því fyrir sér hvort heilsuþjónustukerfið muni þjást af aukinni eftirspurn þegar þessi hópur berst saman á gáttir læknastofa við 75 ára aldur. Það er einmitt ein ástæðan fyrir því að heilsufræðingar hvetja til dreifðrar heilsugæslu yfir öll þau ár á undan.

---

Þessi grein er til upplýsingar og kemur ekki í stað læknis­ráðgjafar. Leitaðu til heimilislæknis eða sérfræðings ef þú hefur áhyggjur um akstursöryggi þitt eða annarra.