Auður GuðmundsdóttirForseti Bandaríkjanna Donald Trump undirritaði 31. júlí 2025 framkvæmdaskipun sem hækkaði tolla á innflutning frá Íslandi og Noregi úr 10 prósentum í 15 prósent. Þar sem Bandaríkin eru stærsti markaður íslensks eldisfisks — með útflutningsgildi upp á um 46 milljarða króna — lemur þetta tögg beint við arðsemi sjávarútvegsfyrirtækja um land allt.
Af hverju eru 15 prósent þolmörk?
Sjávarútvegur er súlan í íslenskum efnahag. Árið 2025 nam heildarútflutningur sjávarafurða um 359 milljörðum króna — um 2,48 milljarða evra — samkvæmt gögnum Hagstofunnar. Þetta gerir sjávarútveg að næst stærstu útflutningsgrein landsins, á eftir lyfjum.
Bandaríkin eru helsti viðtakandi íslensks eldislax. Þegar tollar hækkuðu úr 10 í 15 prósent versnaði hagnaðarmörkin verulega. Formaður Samtaka fiskeldisstöðva á Íslandi sagði opinberlega að þetta hafi þegar haft merkjanleg áhrif á markaðinn, og áhyggjur séu um hvort amerískar neytendur dragi úr kaupum ef verðlag hækkar til samræmis.
Þá kemur til viðbótar að sterk íslenska króna gerir útflutning dýrari í evrum og dollurum, og fiskgjöld á Íslandi hafa hækkað. Fyrirtæki sem þegar eru að glíma við kostnað á heimilismarkaðinum finna nú auknar þrýstinginn frá hagsmunum erlendis.
Hvernig ætti fyrirtæki að bregðast við?
Margar lítil og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi hafa ekki sérstaka fjármálaráðgjöf sem er tengd tollamálum. En þegar svo stórar breytingar verða á gengistengdum mörkuðum er það mikilvægt að gera grein fyrir þremur þáttum:
1. Gjaldeyrisáhætta og vörnum
Þegar útflutningur er gjaldeyrismunur á milli krónu og dollars er gjaldeyrisáhætta raunveruleg. Fjármálaráðgjafar sem sérhæfa sig í útflutningsviðskiptum geta ráðlagt um gjaldmiðlatryggingu (e. currency hedging) og hvernig best sé að vernda hagnað frá sveiflum í gengi.
2. Endurmat á markaðssamsetningunni
Þeir sem eru of háðir einum markaði — í þessu tilfelli Bandaríkjunum — ættu að skoða hvort dreifing á markaðssvæðum sé möguleg. Bretar eftir Brexit, Asíumarkaðurinn og evrópskir neytendur eru mögulegar leiðir sem eru minna háðar bandarísk tollapólitík.
3. Kostnaðargreining og lánsstýring
Þegar hagnaðarmörk minnka er nauðsynlegt að fara yfir kostnaðarskiptingu að nýju. Hvaða hluti framleiðslunnar er arðsöm við 15 prósent tolla? Hvaða samningar við dreifingaraðila þurfa endurskoðun? Þetta eru spurningar sem fjármálaráðgjafi með reynslu af sjávarútvegi getur hjálpað til við.
Hvað þýðir þetta fyrir Íslendinga almennt?
Sjávarútvegurinn skilar sér til baka í samfélagið á margvíslegan hátt: í gegnum skatttekjur, atvinnu í sjávarútvegsbæjum og hlutdeild í þjóðarhagsframleiðslu. Þegar útflutningsfyrirtæki þreyfast getur það haft hringihrif á atvinnustig í strjálbýli, meðal annars í Vestfjörðum, á Austfjörðum og á Snæfellsnesi.
Þess vegna er þetta mál sem snertir ekki aðeins stóra útflytjendur heldur einnig:
- Starfsmenn sem þurfa að gera sér grein fyrir stöðu vinnustaðarins í ljósi erfiðra markaðsaðstæðna.
- Lítil fyrirtæki sem selja þjónustu við sjávarútveginn og geta fundið fyrir minnkandi pöntunum.
- Fjárfestar í sjávarútvegsfyrirtækjum skráðum á markað, þar sem tollahækkun getur haft áhrif á arðgreiðslur og hlutabréfaverð.
Sjá einnig: Bandaríkjamenn minnka ferðalög til Íslands 2026 — hvað þýðir þetta fyrir ferðaþjónustuna?
Hverjir eru líklegustu áhrifin á lax og þorsk?
Ísland flytur út tvenns konar sjávarafurðir í stórum mæli til Bandaríkjanna: eldislax og villtan þorsk. Þessir tveir flokkar bregðast mismunandi við tollabreytingum:
Eldislax er tímasætur markaður þar sem keppendur frá Noregi, Skotlandi og Kanada keppast um sama kaupanda. Tollahækkun á íslensku laxi en ekki á kvótalausum norskum afurðum — sem Noregur nýtur önnur tollakerfi — gæti gefið þeim gæfulykil á sama markaði. Íslenski eldislaxinn nýtur þess að vera lítt mengunarsettur og framleiddir með umhverfisvænum hætti, en verðið hefur þó hækkað.
Þorskur og botnfiskar eru aðeins minna háðir bandarískum mörkuðum, en þó merkjanlegir. Hér er meira svigrúm til að finna aðra markaði í Evrópu og Asíu, enda er þorskur afurð sem er eftirsótt á mörgum mörkuðum.
Fjármálaráðgjafar með sérfræðiþekkingu á sjávarútvegi geta hjálpað til við að meta hvaða afurðir, samningar og markaðir þurfa endurskoðun í ljósi nýrra tolla.
ESB-þjóðaratkvæðagreiðslan og tollamálin
Margir sérfræðingar benda á að tollahækkunin frá Bandaríkjunum er eitt af þeim þáttum sem hafa aukið hraða af ESB-umræðunni á Íslandi. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026 verður meðal annars spurt hvort Ísland eigi að hefja viðræður að nýju um aðild.
Meðlimir ESB njóta sameiginlegra viðskiptasamninga gagnvart þriðju löndum — þar á meðal viðræðna við Bandaríkin. Ef Ísland yrði aðili ESB myndi það breyta þeirri stöðu í grundvallaratriðum. Hvort það er æskilegt er pólitísk spurning — en hagsmunamunurinn er raunverulegur og sjávarútvegurinn er hluti af þessari mynd.
Hvenær ætti að leita til sérfræðings?
Ef þú ert:
- Eigandi eða stjórnandi sjávarútvegsfyrirtækis sem flytur út til Bandaríkjanna
- Fjárfestir í hlutabréfum í sjávarútvegi
- Starfsmaður sem veltir því fyrir sér hvort starfið þitt sé öruggt
... þá getur faglegt ráðgjöf hjálpað þér að skilja áhættuna og taka upplýstar ákvarðanir.
Fjármálaráðgjafar á ExpertZoom geta aðstoðað við:
- Endurmat á fjárfestingarsafni með tilliti til útflutningsáhættu
- Gjaldeyrisvarnir og fjárhagslegar ráðstafanir
- Áhættugreining tengd breytingum á tollamálum
Samantekt: Tækifæri til aðlögunar
Tollar Trump á íslenskan sjávarútveg eru raunveruleg áskorun — en þeir eru ekki ósigur. Samkvæmt Hagstofu Íslands var heildarútflutningur sjávarafurða enn vaxandi árið 2025 þrátt fyrir þrýsting. Lykillinn er aðlögun: dreifing á mörkuðum, gjaldeyrisvörn og skýr kostnaðargreining.
Þeir sem bregðast við með fræðslu og faglegri ráðgjöf eru í mun betri stöðu en þeir sem bíða eftir að markaðurinn lagi sig sjálfur.
Athugið: Þessi grein er til upplýsinga og kemur ekki í stað persónulegrar fjármálaráðgjafar. Fjárfestingarákvarðanir ættu alltaf að byggjast á faglegri ráðgjöf sem tekur tillit til einstaklingsaðstæðna.
