Ungmennarannsóknin 2026: hvernig getur einkakennsla stutt við nemendur þegar skólinn nær ekki?

Þann 13. apríl 2026 birti íslenska ríkisstjórnin uppfært velferðarmæliboard fyrir börn með nýjustu gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni (ÍÆ) 2023–2025. Sama dag undirritaði mennta- og menningarmálaráðuneytið samstarfssamning við Háskóla Íslands, Háskólann í Reykjavík og Rannsóknir og greining (R&G) um miðlun niðurstaðna rannsóknarinnar. Gögn rannsóknarinnar leiða í ljós verulegar stöðugileikabil meðal barna á grunnskólastigi — bil sem einkakennsla getur hjálpað til við að brúa.

Hvað sýna gögn Ungmennarannsóknarinnar?

Íslenska æskulýðsrannsóknin er ein umfangsmeistasta þjóðfélagslega langtímarannsókn á börnum á Norðurlöndum. Gögn úr þriðja rannsóknarskeiðinu (2023–2025) sem birt voru 13. apríl sýna nokkrar áhyggjuverðar þróunarnar:

• Námserfiðleikar á grunnskólastigi hafa aukist meðal 12–15 ára nemenda síðan 2019
• Stafræn tækni og skjátími er tengdur minni einbeitingargáfu í skóla samkvæmt niðurstöðunum
• Skort á leikskólakennaramenntun er framhaldsvandinn — fjöldi leikskólakennara hefur ekki full kennsluréttindi, sem hefur áhrif á grunnfærniþróun
• Málþroski og lestur eru á eftir samanburðarlöndum á sumum sviðum, sérstaklega meðal nemenda sem eru að læra íslensku sem annað tungumál

Þessar niðurstöður eru ekki samankomnar vandamál sem skólakerfið getur leyst eitt og sér — og þar kemur einkakennsla inn.

Hvenær skilar einkakennsla mestum árangri?

Einkakennsla — sérstakur kennsluaðstoð utan hefðbundins skólatíma — er ekki aðeins fyrir nemendur sem eru langt á eftir. Rannsóknir sýna að sérsniðið einangrað námsmat og einkakennsla geta haft mælanleg áhrif á einkunnir og traust nemenda. Svokölluð „Bloom 2-sigma" rannsókn frá 1984 sýndi að nemendur sem fengu einkakennslu náðu allt að tvö staðalfrávik betri árangri en þeir sem voru í hefðbundinni bekkjarkennslu — og svipaðar rannsóknir hafa endurtekið niðurstöðurnar síðan.

Nemendur sem njóta einkakennslu mest:

1. Nemendur með skilgreinda erfiðleika — t.d. dyslexía, ADHD eða námsáhyggjur — sem fá sérsniðnar aðferðir
2. Nemendur sem eru að ná sér á legg eftir veikindi eða fjarveru
3. Einstaklingar sem búa við annað tungumál heima — sérstaklega ef íslenska er á öðru máli
4. Nemendur sem undirbúa sig fyrir stúdentspróf eða aðra samkeppni

Hvert á að leita?

Eitt af helstu hindrunum foreldra þegar þeir leita að einkakennslu er að vita hvar gott fólk er. Á Íslandi er markaðurinn nokkuð dreifður — einkakennarar starfa oft utan um skólana, í gegnum félagasamtök eða á eigin vegum.

Þegar þú leitar að einkakennara er gott að spyrja:

• Menntun og reynsla: hefur kennarinn réttindi? Hvaða aldurshópa hefur hann/hún kennt?
• Kennsluaðferð: hvernig aðlagar kennarinn kennslu að þörfum barnsins?
• Mælikvarðar á framgang: hvernig er fylgst með framförum?
• Samskipti við foreldra: fær foreldri reglulegar uppfærslur?

Samkvæmt Menntamálastofnun Íslands eru kennarar sem hafa lokið kennaranámi og eru með starfsleyfi best til þess fallin að veita markvissa einkakennslu. Starfsleyfishafar hafa undirgengist menntun í sérkennslufræðum sem getur reynst sérstaklega gagnleg.

Hvað má bjóða barninu upp á án þess að ofhlaða það?

Einkakennsla á að bæta skólanámið — ekki leggjast ofan á það. Nokkrir meginlyklar:

• Farið skynsamlega í tímafjölda: 1-2 tímar í viku er oft nóg til að sjá framfarir, án þess að barn sé ofhlaðið
• Setjið tímasett markmið: t.d. "við viljum bæta stærðfræðieinkunnir um eitt stig fyrir lok annar"
• Hafið samráð við umsjónarkennara: góð einkakennsla er í samræmi við hvað skólinn er að kenna
• Hlustið á barnið: ef barnið er að finna einkakennslu erfiða eða streituvaldandi þarf að endurskoða nálgunina

Markmið einkakennslu er að gefa nemanda verkfæri til að takast á við námsefni — ekki að gera allt fyrir hann eða hana.

Ungmennarannsóknin og framtíðin

Uppfærður mæliborðið sem birt var 13. apríl gefur til kynna að ríkisstjórnin muni nota þessi gögn til að stýra stefnu á sviði menntamála. Samstarfssamningurinn við háskólana þrjá mun tryggja að niðurstöður rannsóknarinnar séu aðgengilegar fagmönnum, foreldrum og skólum á skýrum og gagnlegum forsendum.

Á meðan kerfisvísur eru að þróast hafa foreldrar enn völd til að styðja við nám barna sinna. Einkakennsla er ein leið sem margir hafa notfært sér með góðum árangri. Á Expert Zoom geturðu borið saman einakennara á Íslandi — sérhæfða í íslensku, stærðfræði, náttúruvísindum eða öðrum námsgreinum — og fengið ráðgjöf um hvaða nálgun hentar barninu þínu best.

Hvað kostar einkakennsla á Íslandi?

Kostnaður við einkakennslu á Íslandi er breytilegur eftir reynslu kennara, námsgreinum og tímalengd:

• Grunnskólanám (stærðfræði, íslensku, enska): 4.000–8.000 kr. á tíma
• Framhaldsskólaefni og stúdentsprófsundirbúningur: 6.000–12.000 kr. á tíma
• Sérkennslufræðingur með sérþekkingu (dyslexía, ADHD-stuðningur): 8.000–15.000 kr. á tíma

Hluti þessa kostnaðar kann að vera frádráttarbær í skattframtali ef kennarinn er skráður sjálfstæður verktaki og gefur út reikning. Það er ráðlegt að ráðfærast við endurskoðanda um hvort og hvernig slíkur frádrátturréttur á við.

Góður einkakennari er fjárfesting — en til lengri tíma litið getur hann sparað tíma, streituna og um leið opnað dyr að frekara námi. Þegar Ungmennarannsóknin sýnir að kerfislægar bresti eru til staðar er vel verið að hugsa hvað einstaka fjölskyldur geta gert til að styðja við þroska barna sinna á sama tíma og kerfisvísurnar taka tíma til að bætast.

Niðurstöður rannsóknarinnar sem gefnar voru út 13. apríl 2026 munu hafa áhrif á stefnumótun í menntamálum næstu ár. Þar til kerfisleg úrbætur skila sér í skólasal geta foreldrar tekið frumkvæðið — og einkakennsla er einn af skilvirkustu leiðunum til að gera það.