Sarah JohnsonUngfrú Ísland keppnin 2026 fer fram þann 22. apríl í Gamla Bíó í Reykjavík — og þegar fimm stúlkur keppast um titilinn á þessum vinsæla kvöldi, blossa upp spurningar um líkamsímynd, þrýsting útlitsins og geðheilsu ungmenna sem heilbrigðisfræðingar taka alvarlega.
Hvað er Ungfrú Ísland og hvers vegna fjallar þetta um heilsu?
Ungfrú Ísland er íslenska þjóðarlega fegurðarkeppni þar sem sigurvegari fer til Miss Universe keppninnar. Keppnin er útvarsuð beint á Vísir og vakti mikla athygli — Guðrún Eva Hauksdóttir, Ungfrú Ísland 2025, mun krýna eftirmann sinn í kvöldið. Fimm stúlkur hafa komist í úrslitakeppnina þetta ár.
Fegurðarkeppnir hafa lengi verið umræðuefni í alþjóðlegri heilbrigðisrannsókn. Rannsóknir sem birtar hafa verið í alþjóðlegum sálfræðitímaritum sýna tengsl milli þátttöku í eða fylgni með fegurðarkeppnum og auknum líkamlegum sjálfsgagnrýni hjá yngra fólki. Þetta er þema sem einnig hefur verið til umræðu á Íslandi — íslenskur rithöfundur Sandra Bergljót Clausen talaði nýlega um hvernig Íslendingar eru oft feimið að fjalla um líkamlegar væntingar og kynlegar frásagnir, sem getur þýtt að hlutlægar umræður um líkamsímynd finna sér ekki farveg.
Hvað segjast sérfræðingar um líkamsímynd og þrýsting útlitsins?
Þunglyndi og kvíði tengdur líkamsímynd — þekktur sem „body dysmorphia" eða líkamsþráseta — hefur verið að aukast meðal ungs fólks í Evrópu á undanförnum árum, sér í lagi hjá stúlkum á aldrinum 15–24 ára. Samkvæmt upplýsingum frá Embætti landlæknis Íslands (á heilsuvera.is) eru geðheilbrigðisþjónustur á Íslandi að þróast til að mæta vaxandi eftirspurn, þótt biðlistar séu enn langir á mörgum stöðum.
Klínískt þunglyndi og neikvæð líkamsímynd þróast oft í gegnum samsett áhrif: samfélagsmiðlar, auglýsingar, kynlegar staðalmyndir og samkeppni um útlit eru meðal þeirra þátta sem sálfræðingar benda á. Rannsóknir sýna að ungt fólk sem er mjög útsett fyrir þessum þáttum er líklegra til að þróa með sér kvíða um útlit sitt.
Hér eru þrjár vísbendingar um að yngra fjölskyldumeðlimur — eða þú sjálfur — gætir þurft stuðning sálfræðings eða læknis:
1. Líkamleg gagnrýni er orðin dagleg venja: Ef einstaklingur lætur reglulega að líkama sínum í spegil, forðast að klæðast vissum fatnaði eða einangrar sig frá félagslegum aðstæðum vegna líkamslegs óöryggis, gæti þetta verið merki um að leitaðu sé ráðgjafar.
2. Mataræði eða líkamsæfingar eru orðnar þráhyggjukenndar: Þegar náttúrulegar heilbrigðar venjur snúast yfir í of mikla þráhyggju um hitaeiningar, þyngd eða þjálfun á þann hátt að þær trufla daglegt líf, er rétt að tala við heilbrigðissérfræðing.
3. Samanburður við aðra er stöðugur og skaðlegur: Ef sjálfsmat einstaklings er nánast eingöngu byggt á samanburði við aðra — á samfélagsmiðlum eða í beinni — er þetta varúðarmerki sem sálfræðingur getur hjálpað til við að breyta.
Samfélagsmiðlar og fegurðarkeppnir: tvöfalt álag
Á undanförnum árum hefur þróun samfélagsmiðla gefið fegurðarkeppnum nýja vídd. Ungmenni fylgjast ekki bara með keppninni á sjónvarpi — þau sjá þátttakendur á Instagram, TikTok og YouTube þar sem dagleg kynning er hluti af keppnisspilinu. Þessi þróun hefur verið gagnrýnd af heilbrigðissérfræðingum: þegar útlitsmiðaðar keppnisniðurstöður eru kynntar stöðugt á vettvangi þar sem ungt fólk treður allan daginn, geta áhrifin verið meiri en af hefðbundnum sjónvarpssendunum.
Rannsóknir frá Cambridge-háskóla og fleiri stöðum á árunum 2023–2025 sýna að ungt fólk sem eyddi meira en þremur klukkustundum á dag í samfélagsmiðla var líklegra til að þróa með sér neikvæða líkamsímynd. Þetta á sér í lagi við um þá sem fylgjast náið með efni sem er líkamslega miðað — líkamsbygging, fegurðarmeðferð, húðregla og keppnismynd.
Fegurðarkeppnir og jákvæð umfjöllun
Það er mikilvægt að gera greinarmun. Fegurðarkeppnir á borð við Ungfrú Ísland geta veitt þátttakendum sjálfsöryggi, ræðusnilld og æfingu í almenningsgæðni. Margir þátttakendur lýsa keppninni sem jákvæðri reynslu. Vandinn er ekki keppnin sjálf — heldur þegar yngra fólk í kringum hana byrjar að nota hana sem viðmiðunargildi fyrir eigið útlit.
Rannsóknir frá Norðurlöndunum benda til þess að opnar umræður í fjölskyldum um skonsælt hlutlægar ímyndir — þ.e. að tala um hvað er raunverulegt á myndum og hvað er breyting eða kynnt og þess háttar — draga úr neikvæðum áhrifum útlitsþrýstings.
Þegar ætti að leita faglegrar hjálpar
Ekki þarf alltaf að vera klínísk greining til þess að tala við lækni eða sálfræðing. Ef þú eða einhver sem þú þekkir er að glíma við:
- Stöðuga óánægju með líkama sinn
- Kvíða eða þunglyndi sem tengist útliti
- Áts- eða mataræðisvandamál
- Félaglegt einangrun vegna líkamsmyndar
…er það skref í rétta átt að ræða við heilbrigðissérfræðing. Á Íslandi er unnt að leita til heimilislæknis sem getur vísað áleiðis til sálfræðings eða geðlæknis ef þörf er á.
Expert Zoom og fagleg heilbrigðisráðgjöf
Á Expert Zoom er hægt að ná til heilbrigðissérfræðinga og lækna á netinu — án biðtíma á göngudeild eða skrifstofu. Þjónustan hentar sérstaklega þeim sem eru í upphafi ferðarinnar og þurfa svar á stuttum tíma: hvort vert sé að koma á nánar, eða hvort núverandi líðan sé eitthvað sem hægt er að vinna bug á með raunhæfum ráðleggingum.
Lestu meira á heilsuvera.is um geðheilbrigðisúrræði sem eru í boði á Íslandi.
YMYL-fyrirvari: Þessi grein er að hluta til skrifuð til fræðslu og fróðleiks og kemur ekki í stað læknis- eða sálfræðiráðgjafar. Ef þú eða einhver í þínu nánasta umhverfi glímir við geðræn vandamál, er mikilvægt að leita til fagmanns.
