Elín BjörnsdóttirÞann 13. apríl 2026 undirritaði menntamálaráðuneytið, Háskóli Íslands, Háskólinn í Reykjavík og rannsóknarfyrirtækið R&G nýtt samstarfssamning um dreifingu og eftirfylgni niðurstaðna Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar. Daginn eftir var uppfært mælaborð birt sem sýnir heildarvelferð barna á Íslandi — og ein niðurstaðan ætti að kalla á athygli: 41% 10. bekkinga segjast þreytt í skóla.
Hvað sýnir rannsóknin
Íslenska æskulýðsrannsóknin (ÍÆ) er stærsta kerfisbundna rannsóknin á velferð og viðhorfum barna og ungmenna á Íslandi. Árið 2025 tóku um 24.688 nemendur þátt — rúmlega 73% allra viðkomandi skólanemenda í grunnskólum á landsvísu. Það er geysilega hátt þátttökuhlutfall sem gefur niðurstöðunum mikið vægi.
Meðal helstu niðurstaðna úr síðasta mælingarskeiði:
- 41% 10. bekkinga sögðust þreytt í skóla — niðurstaðan hefur þó batnað um 9 prósentustig frá 2022
- 90% nemenda telja námsframlagi mikilvægt
- Yfir 85% líða vel í skólanum
- Um 70% nemenda finnst kennarar hlusta á þá
Þrátt fyrir framfarirnar er þreytan meðal eldri nemenda áhyggjuefni. Og ný samstarfssamningurinn gefur skólum og sveitarfélögum tækifæri til að þýða gögn í aðgerðir.
Af hverju þreytast nemendur
Lýðheilsufræðingar og kennslufræðingar benda á fjórar aðalástæður skólalegurar þreytu hjá unglingum:
1. Of mikið skólaálag á stuttum tíma. Íslenska skólaárið er 9 mánuðar og nemendur í 10. bekk standa frammi fyrir prófum, verkefnum og val um framhaldsskóla á sama tíma. Þetta þrýstingssamfall getur leitt til útbruna.
2. Samfélagsmiðlanotkunin rýfur svefn. Rannsóknin nefnir sérstaklega að margir barnagrunnskólanemendur eigi erfitt með að takmarka notkun samfélagsmiðla. Svefnskortur og skjánotkun seint á kvöldum bitna á einbeitingu yfir daginn.
3. Skortir á einstaklingsmiðuðum leiðbeiningum. Í bekkjum með 25-30 nemendur getur verið erfitt að kenna í takti við hverja og eina. Sumir nemendur hraðna meira á eigin hraða — og þurfa meiri tíma og endurtekinn stuðning.
4. Skortir á námsstrategíum. Margar rannsóknir sýna að nemendur sem temja sér góðar námsstrategíur upplifir minna streitu. En þessar strateígar eru ekki alltaf kennt kerfisbundið í skóla.
Hlutverk einkakennslu
Einkakennsla — hvort sem það er einstaklingskennsla, lítil hópar eða netkennsla — getur leyst þetta vandamál á ýmsa vegu.
Faglegir einkakennarar hjálpa nemendum að:
- Þróa góðar námsstrategíur sem draga úr þreytu og auka skilning
- Fylla í eyður í námsefni sem safnast hafa upp í gegnum tíðina
- Undirbúa sig þreytulegra og markvissar fyrir mikilvæg próf eins og samræmd próf og framhaldsskólainntöku
- Vinna að eigin hraða í öruggum umhverfi þar sem engin spurning er löst
Þegar nemandi er stöðugt þreyttur eða líður ekki vel í skóla er það oft merki um að hann þurfi aðra tegund stuðnings en hópkennsla getur veitt. Einkakennarar sérfræðingur geta greint hvort um sé að ræða námsörðugleika, hæfileikastig sem er ekki stimulerat, eða bara skort á skipulagi.
Nýi samstarfssamningurinn: tækifæri fyrir sveitarfélög
Samkvæmt yfirlýsingu frá stjórnarráðinu mun R&G nú bjóða sveitarfélögum, skólum og öðrum hagsmunaaðilum upp á sérhæfðar greiningar, kynningar og leiðsögn um túlkun gagna. Þetta þýðir að sveitarfélög geta nú beiðst nákvæmlegrar greiningar á þreytuniðurstöðum sér í lagi í sínum skólum — og tengt þær við aðgerðir.
Þetta er skref í rétta átt. En niðurstöður rannsóknar eru aðeins gagnlegar ef þær leiða til breytinga á skólastigi og á heimilum. Einkakennsla er eitt af þeim tækjum sem foreldrar og nemendur geta nálgast tafarlaust — án þess að bíða eftir stefnubreytingum í kerfinu.
Hvenær á að leita að einkakennara
Ef barn þitt sýnir eitt eða fleiri eftirfarandi merkja, gæti einkakennsla verið rétt skref:
- Kvartanar reglulega yfir þreytu eða leiða í skóla þrátt fyrir nægan svefn
- Erfiðleikar með að ljúka heimaverkefnum án þess að foreldri situr hjá
- Dregur úr einkunnalegu eftir land af góðum árangri
- Tjáir kvíða eða streitu tengda prófum eða verkefnum
Einkakennarar geta aðlagað námsefni, kennsluaðferðir og hraða að þörfum hvers nemanda. Á Expert Zoom eru til hæfir einkakennarar á Íslandi sem bjóða upp á bæði netkennslu og viðveru kennslu.
Einkakennsla á Íslandi: hvað er í boði
Markaðurinn fyrir einkakennslu á Íslandi hefur vaxið hratt á síðustu árum. Í dag eru til margvísleg form:
Netkennsla: Kennarar bjóða upp á einkakennslu í gegnum netfundarkerfi eins og Zoom eða Teams. Þetta er þægilegt fyrir bæði nemendur og foreldra, og oft hagstæðara verðlega. Einnig auðveldar þetta að fá sérfræðilegar kennslur í sértækum greinum þó sérfræðingurinn búi ekki á sama stað.
Hópkennsla í litlum hópum: Sumir kennarar bjóða upp á kennslu í hópum upp á 3-5 nemendur. Þetta er millivegur milli hópkennslu í skóla og einstaklingskennslu — nemendur geta lært af hverjum öðrum á meðan þeir fá sérhæfðari stuðning.
Stuðningur við sérstakar námsgreinar: Stærðfræði, enska og náttúrufræðigreinar eru meðal þeirra greina þar sem einkakennsla er algengust og gagnlegust á unglingsaldri.
Algengasta verðbil einkakennslu á Íslandi er 5.000-10.000 kr á klukkustund, sem þýðir 1-2 tímar á viku geta kostað 80.000-160.000 kr á mánuði. Margir foreldrar líta á þessa fjárfestingu sem arðbæra þar sem einkakennsla getur stutt við framhaldsskólainntöku eða verið lykilatriðið milli þess að standast og falla á mikilvægum prófum.
Hvernig á að nota rannsóknargögnin
Foreldrar sem vilja skilja betur hvernig skólinn þeirra barnanna stendur sig geta nálgast uppfærðar töflur á mælaborðinu farsaeldbarna.is — þar sem gögn úr Íslensku æskulýðsrannsókninni eru birt sveitarfélag og skólum til handa.
Þessar upplýsingar eru gott grunnlag til að ræða við skólastjóra, kennara og einkakennslusérfræðinga um hvað hægt er að gera.
Rannsóknin sem undirritað var um 13. apríl mun tryggja að þessir gagnasafnar verði ekki bara geymd í skúffum, heldur nýtt til að bæta líðan barna á Íslandi.
Fyrirvari: Þessi grein er til fræðslu og kemur ekki í stað faglegrar ráðgjafar kennslufræðings eða sálfræðings. Ef þú hefur áhyggjur af námslegri velferð barns þíns, leitaðu til sérfræðings.
