Ross Edgley sigraði Ísland í sundi: hvað gerðist í líkama hans og hvað getum við lært?

Í september 2025 lauk bresk þrekíþróttamaðurinn Ross Edgley sögulegum áfanga: hann varð fyrsti maðurinn til að synda í hring um allt Ísland — 1.609 kílómetra í gegnum ískalda sjó á tæpum fjórum mánuðum. Í febrúar 2026 fékk sagan sitt sjónvarpsform þegar þrír þáttar af „The Great Icelandic Swim" komu út á Channel 4 og luku þróunarferli Edgley inn í íslenskt menningarlíf. En hvað gerðist í raun í líkama hans?

Hvað gerðist líkamlega?

Edgley er þekktur fyrir að þola það sem flestir myndu telja ómögulegt. Í þessum ferðalagi fann hann á eigin skinni nokkur helstu vandamál þreytuþolssundamanna í kalda sjó:

Skrúfúl (rhabdomyolysis): Þegar vöðvar brotna niður á veldisþrep vegna gígtlegrar þjálfunar, komast niðurbrotsefni vöðvanna inn í blóðrásina og geta skemmt nýrun. Edgley taðaði við þetta vandamál í kaupstaðnum og þurfti að minnka hraða nokkrum sinnum á ferðalaginu.

Kalt vatn og Raynauds sjúkdómurinn: Við lángtíma kosningu við kalda sjó geta blóðæðar þrengt sér svo þær loka af blóðflæði til fingra og tár. Þetta er þekkt sem Raynaud-fyrirbærið og getur orðið lífshættulegt í alvarlegum tilvikum þar sem vefjur sveltast.

Tjár af gaumgæfum (osmotic stomatitis): Edgley tjáði að tungan hans hafi farið að brotna niður vegna sífelldrar kosningu við saltvatn. Þetta er algeng en illa skilgreind líkamleg viðbrögð við langvarandi kosningu við sjó.

Sjúkraþreytu: Eftir mánuðum af svefnleysi, þjáningum og líkamlegri streitu byrjaði ónæmiskerfi Edgley að sýna merki um yfirálagi — sýkingar, húðerting og svefntruflanir sem fylgja langvarandi ofþjálfun (overtraining syndrome).

Hvenær er þreytan hættuleg?

Þreytu er skipt í tvo flokka: eðlilega þreytu sem hvíld lagar, og sjúklegar þreytu sem gefa til kynna undirliggjandi vandamál. Samkvæmt Landlæknisembætti Íslands þurfa þeir sem stunda strangar íþróttir að vera meðvitaðir um táknin fyrir sjúklegum þreytu:

• Þreytu sem hvíld lagar ekki — ef 48 klukkustundir af hvíld laga ekki þreytu, gæti það verið merki um skrúfúl eða ofþjálfun
• Breytur á þvagi — dökkur þvaglitur er ein helsta vísbending um skrúfúl
• Hjartsláttur á hvíld yfir 70 slag á mínútu eftir góða svefn — gæti bent á kerfisbundna streitu
• Vöðvaverkir sem aukast í stað þess að minnka eftir hvíld

Þessir einkenni — hvort sem þeir koma eftir keppni, friaðra æfinga eða langar hjólreiðar — eru ástæða til að hringja í lækni.

Hvað getum við lært af þrekíþróttamönnum?

Þrátt fyrir það sem sést í sjónvarpi eru þrekíþróttamenn eins og Edgley oft á náinni samvinnu við lækna, íþróttalækninga og næringarfræðinga. Edgley sjálfur hefur greint frá því að hafa tekið blóðsýni reglulega meðan á ferðalaginu stóð til að fylgjast með niðurstöðum.

Fyrir almenna íþróttamenn — hvort sem þeir eru að æfa í hverfisgöngu, synda í sjó eða ganga langar leiðir í náttúrunni — er lækniseftirlit mikilvægt á eftirfarandi tímapunktum:

1. Áður en miklar æfingar hefjast: Hjarta- og blóðrásarmat, blóðsýni (járn, D-vítamín, ferritín)
2. Eftir lengdar keppni eða kröfugar ferðir: Sérstaklega ef einkenni líkist þeim sem Edgley upplifði
3. Ef þreyta er í ósamræmi við æfingastig: Þreytu sem vex þegar æfingunni ætti að vera minnkað

Þreytuþolsíþróttir og íslenskt veður

Edgley sund um Ísland leiddi í ljós eitthvað sem flestir þekkja: íslenskt veður er áberandi þungt á líkamann. Sjórinn við strendur Íslands er á bilinu 4–12 gráður Celsius yfir sumarið — lítið yfir takmörk þar sem líkaminn byrjar að fá kuldaáhrif (hypothermia) við langa kosningu.

Þeir sem stunda kaldsundará Íslandi eða stórar þrekferðir í náttúrunni ættu að vita að kuldaáhrif geta þróast hægt og án þess að viðkomandi geri sér fulla grein. Fyrstu einkenni eru skjálfti, þreyta og minni hreyfigeta. Á þessum tímapunkti er mikilvægt að hætta hreyfingu, hitna og leita til læknis ef einkenni ganga ekki yfir.

Hvenær ber að leita til íþróttalæknis eða heimilislæknis?

Ef þú ert að undirbúa stóra keppni — hvort sem það er í þrekíþróttum, sundmótum á opnum vatni eða stórri fjallgöngu — er þess virði að bóka líkamsmat hjá lækni áður. Ráðgjöf frá sérfræðingi getur gert mun á hvort ferðalagið lýkur vel eins og hjá Edgley, eða með óskipulagðri endir.

Á ExpertZoom getur þú leitað til heilsufræðinga og íþróttalækninga sem geta hjálpað þér að meta líkamlegt ástand þitt — og veitt þér faglegar ráðleggingar um hvernig þú getur stundað harðar æfingar á öruggan hátt.

Fyrirvari: Þessi grein er skrifuð í fræðsluskyni og er ekki ætluð sem staðgengill fyrir læknisnálgun. Við einkenni veikindasjúkdóms skaltu leita til læknis.

Hvers vegna vakti ferðalag Edgley slíka athygli á Íslandi?

Ísland er þekkt fyrir stórfenglegar þrekþjáðar þverlægar. Laugavegurinn, Fimmvörðuháls og sundlaugar landsins eru hluti af þjóðarságu íþróttamennsku. Þess vegna vakti sundferðalag Edgley sérstaklega sterkar tilfinningar hjá Íslendingum — hann sýndi að mörk mannlegs þols eru víðara en flestir halda, jafnvel þegar um er að ræða ögraleg skilyrði við strendur Íslands.

Margir Íslendingar hafa lýst yfir áhuga á kaldsundi og sjósundi eftir að hafa fylgst með þáttunum. Þetta er til alls góðs — en mikilvægt er að byrja hægt og stíga skrefin í réttri röð. Sérfræðingur í íþróttalækningum getur ráðlagt hvernig líkaminn aðlagast kalda vatni á öruggan máta, og hvaða fyrirvarnir þarf að gera áður en farið er út í ískalda íslensku sjóinn.

Þrjár heilsulægar ráðleggingar vegna kaldsunds

1. Kuldahreyfing þarf að byrja hægt. Læknar mæla með að byrja með kalt sturtuvatn heima og vinna sig upp að kalda vatni í laugar eða sjó. Skyndileg kosningu við mjög kalda sjó án aðlögunar getur valdið kaltstuðningi (cold shock response) — hörð og sjálfvirk öndunarbylgja sem getur leitt til kafnings.

2. Aldrei synda einn. Þetta er grunnregla kaldsunds sem læknar og björgunarmenn eru sammála um: altaf þarf einhvern á land sem getur brugðist við ef eitthvað fer úrskeiðis.

3. Þektu merki kuldaáhrifa. Skjálfti er fyrsti merki um kuldaáhrif (hypothermia) — ef hann byrjar, er komið að hætta. Síðar koma ruglingur, syfja og hæg hreyfing, en á þeirri stundu er viðkomandi oft ekki lengur fær um að meta eigin ástand.