Elena SchmidtNý rannsókn Náttúrufræðistofnunar Íslands staðfestir að stofn íslenska melrakkans hefur minnkað um 40% á 13 árum — úr um 7.800 dýrum árið 2011 í um 4.700 dýr vorið 2024. Niðurstöðurnar verða kynntar á málþingi í Eddu í Reykjavík þann 9. júní 2026 og hafa vakið umræður um vernd eina innfædda villiland-spendýrs Íslands.
Eina innfædda villiland-spendýr Íslands — og það fækkar
Melrakkinn (Vulpes lagopus) hefur lifað á Íslandi síðan ísaldarlok og er eini fulltrúi villtrar land-spendýrategunda á landinu. Ester Rut Unnsteinsdóttir, vistfræðingur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, leiddi rannsóknina og lýsir stöðunni sem „viðkvæmri" — ekki með þeim hætti að dýrið sé í bráðri útrýmingarhættu, en þannig að ástandið „þarfnast athygli og árvekni."
Samkvæmt Náttúrufræðistofnun Íslands hefur stofninn verið vaktaður með kerfisbundnum hætti síðan 2005. Samanburður við eldra gögn leiðir í ljós að 40% fækkun á þrettán árum er marktæk og krefst frekari greiningar á orsökum.
Helstu þættirnir sem grunur er á að liggi til grundvallar:
- Fæðubreyting: Lemmíngahringrásin sem melrakkinn treystir á hefur orðið óreglulegar vegna loftslagsbreytinga
- Búsvæðisrof: Hlýnun Arctic-svæðisins smyrr yfir búsvæði melrakkans með rauðreffinum sem sækir norður
- Veiðiálag: Þrátt fyrir friðun á stórum hluta landsins er leyfileg veiðar enn í gangi á tilteknum svæðum — og sérfræðingar leggja áherslu á að vöktun þurfi að aukast
Hvað segir dýralæknirinn?
Fækkun á verndarþarfar dýrategundum hefur bein áhrif á heilsufarslegt eftirlit með stofninum. Þegar stofnar minnka verða sjúkdómabornar á einstaka dýr áhrifameira á heildarþróun tegundarinnar. Dýralæknar sem sérhæfa sig í villtar dýrum og lífrænum líffræðilegum vernd gegna mikilvægu hlutverki í þessum efnum.
Í nágrannalöndunum — sérstaklega Noregi og Svíþjóð — hafa sett verið á laggirnar sérhæfð endurhæfingarmiðstöðvar fyrir villtar dýr þar sem dýralæknar sinna meðferð á melrökkum og öðrum tegundum í hættu. Á Íslandi er þjónustan dreifðari en í vaxandi mæli er hægt að leita til dýralæknis með reynslu af villtar dýrum þegar þörf krefur.
Helstu einkenni sem gefa til kynna að melrakkinn þurfi aðstoð eru:
- Dýrið er óvirkt á hlutlægum degi (melrakkinn er nóktúrnesk tegund og ætti ekki að sjást á morgnana)
- Augljæg meiðsli eða helta í gangi
- Óeðlilegt hegðunarmynstur, t.d. að nálgast menn áreynslulaust
- Syndrandi eða sjúklegur útlit í skinn
Mikilvægt: Snerttu aldrei veikan melrakka með berum höndum. Þrátt fyrir að rabíes sé ekki til staðar á Íslandi geta aðrar sýkingar borist til manna í gegnum bítsár eða snertingu við líkamsseytingar viltra dýra. Hanskafærni og varleg meðhöndlun eru nauðsynleg.
Þetta átt þú að gera ef þú finnur veikt dýr
Ef þú rekst á melrakka sem virðist vera veikur, meidður eða í bráðri hættu, er mikilvægt að fylgja þessum skrefum:
1. Hafðu samband við dýralækninn áður en þú grípur til aðgerða. Dýralæknir getur metið hvort þörf sé á björgun eða hvort réttara sé að láta dýrið vera í friði.
2. Tilkynnaðu til Matvæla- og veterinárfjárhagsstofnunarinnar (MAST). MAST hefur eftirlit með dýravernd og heilbrigðismálum dýra á Íslandi og getur beint þér til rétts aðila.
3. Aldrei reyndu að „bjarga" dýrinu ein og sér. Villt dýr sem líður vel kann að vera hrædd og getur skaðað þig. Óþarfa snertingar geta jafnframt valdið stressi sem skaðar dýrið.
4. Skráðu staðsetninguna og lýstu einkennum nákvæmlega þegar þú hringir í sérfræðing. Gott mynd eða myndband getur hjálpað dýralækninum að leggja mat á stöðuna.
Hlutverk almennings í vernd melrakkans
Sérfræðingar leggja áherslu á að almenningur geti stuðlað verulega að vernd melrakkastofnsins með einföldum aðgerðum:
Virtu friðlýstar svæði. Á mörgum stöðum á Íslandi eru gæluog hreiðursvæði melrakkanna friðlýst á tilteknum tímum árs. Að halda sig frá þessum svæðum, sérstaklega yfir varptímann í maí og júní, getur verið lífsnauðsynlegt fyrir unga melrakka.
Haltu hundum í bandi. Lausir hundar á náttúrusvæðum eru ein helsta ógn við villtar dýr á Íslandi. Melrakkagælunar eru oft gryfðar á opnum svæðum og lausur hundur getur eyðilagt allt kull á einu vetfangi.
Tilkynntu veiðibrot. Ef þú verður vitni að ólöglegri veiðum á friðuðum svæðum, tilkynnaðu það til lögreglu eða Umhverfisstofnunar (UST).
Deildu gögnum. Náttúrufræðistofnun Íslands hvetur almenning til að skrá fund á melrökkum á vettvangi vísindamannaherferðanna eins og Náttúruvefinn þar sem þessir gögn eru mikils metnar.
Líkt og með Íslenskar geitar sem glíma við útrýmingarhættu, sýnir dæmið af melrakkanum hversu viðkvægar séríslenskar tegundir eru og hversu mikilvægt er að sérfræðingar — þar á meðal dýralæknar — séu í fararbroddi verndarstarfsins.
Málþingið 9. júní: Næstu skref
Þann 9. júní 2026 verða niðurstöðurnar kynntar formlega á málþingi í Eddu í Reykjavík. Þar verður rætt um hvort þörf sé á uppfærðum verndaráætlunum og hvort setja eigi frekari takmarkanir á veiðar. Niðurstaðan kann að hafa bein áhrif á löggjöf um vernd tegundanna á næstu árum.
Þeim sem hafa áhyggjur af heilsu eða líðan dýra á nærsvæðum sínum er bent á að leita til dýralæknis sem þekkir til mála villtra dýra. Með faglegri ráðgjöf og víðtækri þátttöku samfélagsins er mögulegt að snúa við þessari þróun og tryggja að melrakkinn blómstri á Íslandi í áratugi framundan.
Athugasemd: Ef þú finnur veikt eða meiðt villt dýr, hafðu alltaf samband við dýralæknir eða MAST áður en þú grípur til aðgerða. Þessi grein kemur ekki í stað faglegrar ráðgjafar.
