Íslenskar geitar eru enn í útrýmingarhættu: hvað geta búfjáreigendur og dýralæknar gert?

Íslenska geitin, ein elsta búfjárkyns á Norðurlöndum, er enn skráð sem tegund í útrýmingarhættu. Samkvæmt nýjustu tölum frá Bændasamtökum Íslands eru nú um 2.000 geitar í 118 hjörðum á landinu — langt undan þeim 5.000 fjáreindum sem þarf til að kynið teljist utan hættu. Á meðan RÚV greinir frá nýjum áhyggjum úr geiranum í apríl 2026, veltir margur sér hvernig stuðningur dýralækna og búfjáreigenda getur komið í veg fyrir endanlegt tap á þessum sérstaka arfi.

1.200 ára saga á götunni

Íslenska geitin á rætur sínar að rekja til landnámstímans á 9. öld. Þegar norræner landnámsmenn komu til Íslands á árunum 874–930 e.Kr. höfðu þeir með sér þessa sérstöku kynjategund, og engar skrár eru um innflutning geitarkyns síðan þá. Þetta þýðir að íslenska geitin er ein af bestu dæmunum um einangrað, hreint búfjárkyn í heimsbyggðinni.

Hæsta manntölufjöldi geitanna var 2.983 árið 1930. Á 7. áratugi 20. aldar fór talan niður undir 100 — beint á brún útrýningar. Ríkisstyrkt varðveisluátak á 8. og 9. áratugnum hjálpaði til við að bjarga kyninu, en vandinn er enn með okkur í 2026.

Hvers vegna er vandinn enn til staðar?

Þótt fjöldi geitanna hafi vaxið í síðari tíð, er vandinn flókinn:

Erfðafræðilegt næmi: Vegna þess að kynið þurfti að fara í gegnum svo þröngar flöskuhálsar (mjög lítinn fjölda) á 20. öldinni er erfðafræðileg fjölbreytni mjög takmörkuð. Þetta getur leitt til lágrar lífskrafta, meðfæddrar sjúkdómar og aukinnar viðkvæmni gagnvart smitsjúkdómum.

Fjárhagslegar takmarkanir: Greiðslur til búfjáreigenda hafa ekki vaxið í hlutfalli við fjölda geitanna, að sögn Þórgeirs Heiðdal, formanns Bændasamtakanna. Bændur þurfa fleiri hvata til að stækka hjörðina.

Einangrun og hreiðrun: Flestar geitar eru haldnar á einstaka bæjum í ólíkum landshlutunum, með takmörkuð samskipti á milli. Þetta þýðir að erfðaefni dreifist ekki á náttúrulegan hátt.

Hlutverk dýralæknis í varðveislu kynbrigðanna

Dýralæknar gegna lykilhlutverki þegar kemur að varðveislu þessa kynbrigðis. Það eru ekki aðeins sjúkdómar og meðferð sem máli skiptir — heldur einnig kerfisbundið starf tengdur:

Kynbætur og erfðafræðilegt eftirlit: Dýralæknir með reynslu af smáfé og búfjárrækt getur hjálpað búfjáreigendum að skipuleggja kynbætur þannig að lágmarka sé innræktun (inbreeding) og viðhalda sem mestri erfðafræðilegri fjölbreytni. FAO hvetur til þess að erfðabankar séu stofnaðir — en slíkt krefst faglegra ráðgjafar.

Bólusetningar og heilsuskoðanir: Einangrað kyn er viðkvæmt. Reglulegar heilsuskoðanir og bólusetningaráætlanir eru nauðsynlegar. Dýralæknir sem þekkir sérstakar þarfir þessa kynbrigðis — þar á meðal þekking á smitsjúkdómum sem einangrað kyn er ekki immúnt gegn — er lykilaðili.

Neysluupplýsingar og fræðsla: Margt smabújarfólk sem byrjar að ala íslenskar geitar hefur ekki aðgang að sérfræðiráðgjöf. Dýralæknir getur veitt fræðslu um fæðunarstuðning, fæðingarhjálp (dystocia), útreiknings á holdastig og klaufahirðu — atriði sem geta haft bein áhrif á lífslíkur lömb.

Hvað geta einstaklingar gert?

Flestir sem hafa áhuga á að stuðla að varðveislu íslenska kynbrigðisins þurfa ekki að vera stórbúar. Einstaklingarnir geta:

• Keypst nokkrar geitar til daglegrar meðferðar — búfjárækt í smáum stíl, jafnvel á tún eða lítið land
• Samvinnu við Háafell — Háafell-bær í Vesturlandi er höfuðvarðveislustöð kynbrigðisins og tilbýður fræðslu
• Sótt um styrki — Matvælaráðuneytið veitir sérstyrki til búfjáreigenda með íslenskar geitar sem hluta af verndaráætlun

Dýralæknir á Expert Zoom getur ráðlagt þér um hvernig á að hefja, hvað þú þarft að vita um heilsufar þessa kynbrigðis og hvernig þú getur tryggt að kynbrigðið lifi af — ekki aðeins í dag, heldur komandi kynslóðum.

Tengsl við aðrar villtar tegundir

Geirinn lætur sér líkt fara við vandann sem flestar einangraðar búfjártegundir og villimargar tegundir glíma við: þegar stofnstærð minnkar, minnkar einnig getan til að takast á við umhverfisbreytingar, faraldrar og veikindi. Á Íslandi, þar sem loftslagsbreytingar eru að hafa áhrif á hlýnun sjávar og breyttar veðurkringlumar, kunna heilsufarsáhættur tengdar erfðafræðilegri veikleika að verða meiri.

Dýralæknar sem starfa í íslensku landrúmi sjá þetta vandamál beinlínis þegar þeir fara á heimsóknir til minni bæja. Aldurinn á þeim sem sjá um hjörðina er oft hátt og kynbótastefna sem var í gildi á síðustu öld hefur oft fallið niður.

Það er mikilvægt að benda á að þetta er ekki eingöngu búfjárstjórnunarmál — þetta er menningararfur og líffræðilegt auðlindarmál. Íslenska geitin á þátt í sögu landsins sem nær allt aftur til fyrstu byggðar. Hverfur hún, hverfur eitthvað sem við getum aldrei fengið aftur.

Upplýsingar frá FAO

Samkvæmt FAO (Matvæla- og landbúnaðarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna) er íslenska geitin talin sem ein þeirra búfjárkynja sem þarfnast verndar vegna takmarkaðs erfðafræðilegs fjölbreytileika og lítils stofnstærð. FAO mælir með kynbótaáætlunum sem samþætta erfðabankaverkefni með lifandi hjörðum.

Ef þú ert að hugsa um að ala íslenskar geitar eða ef þú átt nú þegar eitthvað fárnar geitar og ert að glíma við heilsufarsleg vandamál, gefur Expert Zoom þér aðgang að sérfræðidýralæknum sem geta veitt þér þá ráðgjöf sem þú þarft. Dýralæknir með sérfræðiþekkingu á búfjárrækt getur metið heilsufar einstaklinga dýra, ráðlagt um bólusetningaráætlun, hjálpað til við fæðingarhlutfall og ungt lömb, og tryggt að hjörðin þín sé heilbrigð og arðbær til langs tíma.

Með réttri ráðgjöf og skipulagi er hægt að bæta framleiðni hjörðar — sem hjálpar bæði varðveislumarkmiðum og hagsæld búfjáreigandans sjálfs.

Heimildir: Tölur um fjölda geitanna eru frá Bændasamtökum Íslands og FAO. RÚV greindi frá nýjum áhyggjum úr geiranum í apríl 2026.