Blóðsugandi skordýr vakna á Íslandi: þetta þarftu að vita um heilsu þína í vor 2026

Þann 21. apríl 2026 fjallaði prófessor emeritus Gísli Már Gíslason um blóðsugandi skordýr á Íslandi á sérstakri fyrirlestrarröð í Kópavogskirkju — og skilaboðin nú þegar í apríl henta vel: vorið er komið og meðferðin á þessum litlu ýpingum byrjar þar sem flestir gleyma því mest — við heilsugæsluna.

Hvers vegna er þetta frétt í dag?

Ísland er oft talið laus við meitla og blóðsugur — en þetta er halvor goðsögn. Mýflugur (blackflies, Simuliidae) og mosquitó-leysilegar smámöndur (Culicoides, einnig þekktar sem knattar) eru til staðar á landinu, sérstaklega á norðanverðu landinu og nálægt votlendi. Þegar hlýnar í veðri á vorin — eins og nú í apríl — vaxa stofnarnir og koma í snertingu við menn og dýr.

Fyrirlestrar Gísla Más Gíslasonar, sem heldur áfram rannsóknum á smádýrafræði (entómólógí) á Íslandi, minna okkur á að þögnin um þessa hluti hefur kostnað — bæði fyrir heilbrigðisþjónustuna og þá sem fá bit.

Hvað eru blóðsugandi skordýr að gera á Íslandi?

Á Íslandi finnast nokkrar tegundir skordýra sem geta bitið menn:

Mýflugur (blackflies): Við sjáum þessar litlu smáflugur helst nálægt ám og lækjum á Norðurlandi og á hálendinu. Þær bíta ekki alltaf en geta valdið brennikennd og þrota í húð sem tekur daga að ganga niður.

Knattar (biting midges, Culicoides): Smærri en moskító en geta verið áreiknanlegur vandamál á sumarkvöldum, sérstaklega á votlendisvæðum. Þær eru á mörkum þess að vera sýnilegar og bíttar þeirra eru þó gjarnan sterkari en stærð þeirra gefur til kynna.

Mitti: Alvarlegar moskító-tegundir eru ekki til á Íslandi — en þetta er ekki þar sem vandamálið enda. Bit smárra skordýra getur valdið ofnæmisviðbrögðum, sýkingum og í sjaldgæfum tilvikum þarfnast læknis.

Þegar bit krefst læknismeðferðar

Flestir munu fá nokkur bit og lifa við það. En sumir þurfa að leita sér læknis. Hér eru þrjú tilvik þar sem heilsugæslan er réttur staður:

Ofnæmisviðbrögð (anafilaxía): Ef þú ert með sögu um ofnæmi gagnvart skordýrabiti skaltu alltaf hafa með þér lyfjalykilinn (Epipen eða sambærilegt) þegar þú ferð út. Þótt alvarlegar ofnæmisviðbrögð við mýflugubiti eða knattabiti séu sjaldgæf á Íslandi, eru þær mögulegar.

Sýking í biti: Þó Ísland sé laust við Lyme-sjúkdóm (Borrelia burgdorferi) og flestar frjálslegar sjúkdómar sem moskítóar bera erlendis, geta sýkingar komist inn í bit ef þær eru skrapad. Rauðnar þreistar, hlýnun í kring eða útferð gefa til kynna að leita þurfi læknis.

Langvarandi þroti: Sumt fólk bregst meira við bitsviðbrögðum en annað. Langvarandi þroti eða klæja sem stendur yfir meira en þrjár til fjórar dagar ætti að skoðast.

Heilsufræðileg ráð: hvað getur þú gert sjálf/ur?

Heilsugæslulæknar mæla almennt með eftirfarandi til að vernda þig á vorið og sumar á Íslandi:

1. Nota skordýraforðun með DEET eða picaridin á húðberða svæðum þegar þú ert á votlendi eða nálægt lækjum. Samkvæmt Landlæknisembætti Íslands er þetta örugg og árangursrík aðgerð.

2. Klæðast löngum ermum á áformlegum ferðalögum á sumarkvöldum, sérstaklega á Norðurlandi.

3. Forðast votlendisvæði á klukkustundir þar sem knattar eru virkastir — snemma á morgnana og á kvöldin.

4. Ekki núa við bit — þetta eykur líkur á sýkingu. Nota þess í stað svalandi krem eða ísklaka til að draga úr þrota.

5. Fylgjast með einkennum eftir bite og hafa samband við heilsugæslu ef þroti, rýðnun eða hiti kemur í kring.

Hvað um ferðamenn og börn?

Ferðamenn sem koma til Íslands — sérstaklega til norðurhluta landsins, við Mývatn og á hálendi — þurfa að vita af þessum skordýrum. Börn eru sérstaklega viðkvæm vegna þess að þau geta ekki alltaf tjáð sig um óþægindi og eru oftar á víð og dreif úti.

Foreldrar eru hvattir til að:

• Nota skordýraforðun sem hentar aldri barnsins (forðið þér notkun DEET á börn yngri en 2 ára)
• Fylgjast með hvers kyns ofnæmiseinkenni eftir bit
• Hafa samband við heimilislækni eða heilsugæslu ef barnið sýnir sterkar viðbrögð

Er vandinn að verða verra vegna loftslagsbreytinga?

Þetta er spurning sem skordýrafræðingar eru farnir að taka alvarlega. Hlýnun loftslags — sem er mælanleg á Íslandi eins og annars staðar á norðlægum breiddargráðum — gæti stækkað búsvæði nokkurra tegunda skordýra. Sumar tegundir sem áður þrifust aðeins á hlýjustu svæðum landsins geta nú lifað á víðara svæði lengur á ári.

Þetta þýðir ekki að Ísland sé að verða risastór moskítóveiðisölt — en það þýðir að góð þekking á þessum hlutum er nytsamlegur. Prófessor Gísli Már Gíslason er meðal þeirra fárra fræðimanna sem hefur fylgst með þróuninni kerfisbundið á Íslandi og minnir á að vísindaleg þekking þarf að berast til almennings.

Sérfræðingur getur hjálpað þér að undirbúa þig

Þó bit skordýra á Íslandi sé yfirleitt lítið vandamál er rétt að vita af þeirri þekkingu sem til er — sérstaklega ef þú ert með sögu um ofnæmi eða ert að skipuleggja lengri dvöl á náttúruvæðum. Prófessor Gísli Már Gíslason minnir okkur á þessa minna þekktu hliðar íslensks vistkerfi og hvernig þær hafa áhrif á heilsu okkar.

Á Expert Zoom er hægt að finna heilsugæslulækna og sérfræðinga í innkirtlafræði og ofnæmisfræði sem geta gefið þér ráðgjöf sem passar við þínar aðstæður. Bókaðu fund í dag og fáðu ráðgjöf sem hentar þér.

Fyrirvari: Þessi grein er skrifuð til almennra upplýsinga og kemur ekki í stað ráðgjafar læknis. Ef þú ert með heilsufarsleg vandamál skaltu alltaf leita til heilsugæslu eða læknis.