71% Íslendinga styðja leiguþak: hvað þýðir það fyrir leigjendur og leigusala?

71% Íslendinga styðja leiguþak: hvað þýðir það fyrir leigjendur og leigusala?

Ný könnun staðfestir að ríflega sjö af hverjum tíu Íslendingum — bæði leigjendur og húseigendur — styðja innleiðingu leiguþaks. Meðan pólitísk umræða um leigulög er á hámarki er mikilvægt að skilja hvað núgildandi löggjöf verndar þig, og hvenær þörf er á lögfræðilegri ráðgjöf.

Hvaða stuðningur er á bak við leiguþak?

Samkvæmt könnun sem gerð var árið 2022 af Sambandi íslenskra neytenda stuðna 71% Íslendinga leiguþaki — 84% leigjenda og 70% húseigenda. Þótt þessi tala sé nokkurra ára gömul endurspeglar hún þverpólitískan stuðning við að takma leiguverð — og nýjasta könnun Iceland Review frá 17. apríl 2026 bendir til þess að stuðningurinn sé enn sterkur.

Í bakgrunni þessara viðhorfa er raunhæft vandamál: Meðalleiga í nýskráðum samningum á Íslandi var ISK 268.926 (um 1.900 €) á mánuði í febrúar 2026, samkvæmt Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS). Leiguverð hefur hækkað um 7–8% á ári undanfarin ár í Reykjavík — langt umfram launahækkanir flestra.

Hvað segja núgildandi leigulög?

Leigulögin nr. 36/1994 (með síðari breytingum) tryggja nokkrar lykilréttindi leigjenda:

Takmarkanir á leiguverðshækkunum: Þegar leigusamningur er í gildi — sérstaklega með opnum tíma — eru leiguverðshækkanir takmarkaðar. Frá september 2024 er beinlínis bannað að hækka eða verðtryggja leiguverð á skammtímasamningum (12 mánuðir eða skemmur). Þetta er veruleg breyting sem margir leigusalar og leigjendur eru enn að kynnast sér.

Skylda til leiguskráningar: Frá 1. janúar 2026 eru allir leigusalar skyldir til að skrá leigusamninga í HMS leiguskrá. Þetta er mikilvægt skref til að tryggja réttaröryggi leigjenda og auka gagnsæi á leigumarkaðinum. Skráning hjá HMS veitir leigjendum betri vernd og auðveldar sönnun á samningsskilmálum ef ágreiningur kemur upp.

Trygging: Leigusalinn getur krafist tryggingar sem nemur að hámarki þriggja mánaða leigu. Ef hærri trygging er krafist er það ólöglegt og leigjandinn getur krafist endurgreiðslu á umfram upphæðinni.

Þegar réttindi eru brotin: dæmigerðar ágreiningsmál

Lögfræðingar sem sérhæfa sig í leigumálum sjá ítrekað sömu gerð ágreiningsmála:

Ólöglegar hækkanir: Leigusali hækkar leiguverð á skammtímasamningi eða hækkar meira en leyfilegt er á langtímasamningi. Leigjandi má krefjast þess að ógiltur hluti hækkunarinnar sé endurgreiddur.

Ólöglegar frásagnir: Leigusali reynir að reka leigjanda út án rétts uppsagnarfrests (3 mánuðir á langtímasamningi) eða án löglegrar ástæðu. Þetta getur verið refsivert.

Kyrrseta tryggingar: Leigusali neitar að endurgreiða tryggingu þótt íbúðin sé skilað í góðu ástandi. Leigjandinn á rétt á endurgreiðslu innan tiltekins tíma eftir lok samnings.

Útlendir leigjendur ofgreiðir: Rannsóknir sýna að útlendingar greiða að meðaltali 14% hærri leigu en innlendir leigjendur fyrir svipaðar íbúðir. Þetta er ekki endilega ólöglegt, en ef grundvöllurinn er mismunun á grundvelli uppruna eða þjóðernis kann að vera um brot á jafnréttislögum að ræða.

Hvenær á leigjandi að leita lögfræðilegrar aðstoðar?

Það eru nokkur merki um að leigjandi eigi að hafa samband við lögfræðing:

• Leigusali hækkar leiguverð á skammtímasamningi (eftir september 2024)
• Leigusali óskar eftir tryggingu sem er hærri en þrír mánuðir
• Leigusali neitar að undirrita eða skrá samning hjá HMS
• Fá uppsagnarbréf sem virðist vera ólöglegt eða án tilefnis
• Óvissa um skilmála samnings sem þú hefur þegar undirritað

Sambandið íslenskra neytenda rekur Leigjendaaðstoðina sem veitir ókeypis ráðgjöf, og er hægt að hafa samband við hana í fyrstu. En ef ágreiningsmálið er flókið eða meira en ISK 500.000 er undir, þá borgar sig yfirleitt að leita sér lögfræðilegrar ráðgjafar.

Hvað þýðir stuðningur við leiguþak í reynd?

Ef leiguþak yrði lögfest myndi það þýða að leigusalar gætu ekki farið yfir ákveðið þak við útleigu. Reynslan frá Berlín og Amsterdam — sem reyndu svipað — sýnir að slíkt dregur úr hækkunum til skamms tíma en getur einnig dregið úr framboði á leiguíbúðum þar sem leigusalar selja í stað þess að leigja.

Þess vegna er pólitísk umræða um leiguþak flókin: það eru raunveruleg jafngildar rök á báðar hliðar. En hvað sem pólitískar niðurstöður verða, er skynsamlegt fyrir leigjendur að þekkja núgildandi réttindi sín.

Samkvæmt Leigulögum nr. 36/1994 á Ísland.is er leigjandi hvatt til að kynna sér réttindi sín áður en samningur er undirritaður — og lögfræðingur getur hjálpað til við að skilja samning, semja við leigusala eða gæta hagsmuna þinna ef ágreiningur rís.

Lestu leigusamninginn þinn nú

Þó að stefnumörkun um leiguþak sé enn til umræðu er ein góð ráðstöfun nú þegar möguleg: Lestu leigusamninginn þinn vandlega og gakktu úr skugga um að hann sé skráður hjá HMS. Frá 1. janúar 2026 eiga allir samningar að vera skráðir — ef þinn er það ekki, getur leigusalinn verið að brjóta lög.

Ef þú ert í vafa um hvað samningurinn þinn segir, getur lögfræðingur hjálpað þér að skilja réttindi þín á örfáum tímum og tryggja að þú sért ekki að greiða meira en þú þarft eða missa hlutrænt sanngjarnar réttarvernd.

Leigjendur sem leita sér lögfræðilegrar aðstoðar kemst oft að þeirri niðurstöðu að einungis ein samræða við réttindamannsráðgjafa getur sparað þeim mánuð í leigu eða komið í veg fyrir fleiri mánaða dómsmál. Sem hlutfall af mögulegri sparnaðinum er upphæðin oftast lítil.

Pólitískar umræður um leiguþak eru mikilvægar — en þær breyta lögum ekki yfir nótt. Það sem þú getur gert í dag er að kynna þér réttindi þín, tryggja að samningurinn þinn sé löglega í lagi, og leita ráðgjafar ef eitthvað þykir óskýrt. Það er besti varnin sem þú getur sett upp á heimilisfriðinum þínum.