Sarah JohnsonSkjálftahrina við Hellisheiði hófst skyndilega þann 31. maí 2026 — um 120 jarðskjálftar á einum sólarhring, þar af einn 3,3 stiga. Íbúar í Hveragerði og höfuðborgarsvæðinu fundu til skjálftanna en Veðurstofa Íslands lýsti þessu sem eðlilegri virkni á virku jarðskjálftasvæði. En hvað gerist í líkamanum og huganum þegar maður á við endurteknar skjálftar?
Hvað gerðist við Hellisheiði 31. maí 2026?
Samkvæmt Veðurstofu Íslands hófst skjálftahrinin stuttu fyrir klukkan 7 að morgni þann 31. maí, á svæði um þrjá kílómetra vestur af Húsmúla nærri Hellisheiði. Sterkasti skjálftinn mældist 3,3 stig og hitti klukkan 17:15 þennan sama dag. Sjö aðrir skjálftar voru yfir 2 stiga.
Þetta er ekki í fyrsta sinn sem slíkt gerist á þessum slóðum — svipuð skjálftahrina varð á sama svæði í júní 2024. Ísland situr á mörkum tveggja flekaríkja og er eitt jarðskjálftasamsætta land í Evrópu. Þess vegna taka yfirvöld ekki sérstakum ráðstöfunum vegna slíkra atburða.
En þótt yfirvöld séu róleg, getur reynslan af endurteknum skjálftum haft heilbrigðisleg áhrif sem eru lítið talað um.
Hvað gerir endurtekinn jarðskjálftakvíði við líkamann?
Lykillinn hér er orðið „endurtekinn". Einstakir skjálftar valda yfirleitt tímabundinni streiturviðbrögðum — aukin hjartsláttartíðni, roseflekkar í húð, streitusvörun í taugakerfi. Þetta er eðlilegt og hverfur að jafnaði fljótt.
Vandinn kemur þegar fólk upplifir þetta aftur og aftur, sérstaklega á svæðum þar sem skjálftar eru tíðir — eins og Hellisheiðarsvæðið, Reykjanes og svæði nærri Bárðarbungu. Þá geta eftirfarandi heilbrigðisleg áhrif komið fram:
Svefntruflanir: Margir sem búa á skjálftasvæðum lýsa því að þeir sofa með eitt auga opið, hlustar á hverja hreyfingu hússins. Þetta leiðir til svefnleysis sem getur orðið langvarandi.
Kvíðaröskunin: Líkaminn lærir að vera í varaástandi. Með tímanum getur þetta þróast yfir í langvarandi kvíða — einkennilegar tilfinningar um óhætta, hneigð til að hafa ofuráhyggjur, erfiðleikar með einbeitingu.
Stressviðbrögð og hormónabreyting: Endurtekinn streita getur hækkað kortísólgildi til lengri tíma, sem hefur neikvæð áhrif á hjartastarfsemi, ónæmiskerfi og meltingu.
Samkvæmt rannsóknum á jarðskjálftasvæðum á Nýja-Sjálandi og Japan, þar sem mjög svipað jarðskjálftamynstur er og á Íslandi, er tíðni kvíðaraskana og streitu umtalsvert hærri í grunnjúðum sem búa á virku skjálftasvæðum.
Þegar kvíðinn er ekki lengur hlutlægur
Það eru nokkur merki um að kvíðinn vegna jarðskjálfta sé farinn að verða vandamál sem þarfnast meðferðar:
- Þú getur ekki lengur sofit vel þótt engin skjálftar séu nær
- Þú átt erfitt með að einbeita þér á vinnu eða heimili
- Líkamleg einkenni án skjálfta: hjartsláttartruflanir, höfuðverkur, magaverkir
- Þú forðast ákveðna staði eða athafnir vegna ótta við skjálfta
- Einkenni standa yfir í meira en fjórar vikur eftir fjölda skjálftaatburðar
Þetta eru einkenni sem benda til þess að heilbrigðisþjónusta gæti verið gagnleg. Margar heilsugæslustöðvar á Íslandi hafa reynt fagfólk í meðferð streitu og kvíða sem fylgir náttúruhamförum og endurteknum hættuáhrifum.
Hvað mæla læknar með?
Samkvæmt Embætti landlæknis er mikilvægt að fólk leiti sér aðstoðar ef það upplifir langvarandi streitu vegna náttúruatburða. Í Íslandi er þjónusta heilsugæslunnar aðgengileg, og sjúklingur þarf ekki sérstaka beiðni frá lækni til að fá tíma hjá sálfræðingi í mörgum tilfellum.
Læknar mæla almennt með eftirfarandi ráðstöfunum:
1. Takmarkaðu útsetningu fyrir fréttum. Stöðugar uppfærslur um skjálftamat og jarðskjálftahvata geta aukið kvíðann. Skoðaðu gögn einu sinni á dag í stað þess að fylgjast stöðugt.
2. Búðu til „öryggisáætlun" heima. Þegar við vitum hvað við gerum í neyðartilfellum, dregur það úr óvissukvíðanum. Þessa tegund kvíða — kvíða af „óvissunni" — er hægt að minnka með undirbúningi.
3. Talaðu við einhvern. Hvort sem það er náinn vinur, fjölskyldumeðlimur eða fagmaður, hjálpar það að setja kvíðann í orð. Einangruð upplifun kvíða magnast oft upp.
4. Hafðu samband við heilsugæslu ef einkenni vara við. Læknar geta ávísað skammtíma meðferð gegn kvíða og streitu, eða vísað í sálfræðimeðferð — bæði CBT og EMDR hafa sýnt góðar niðurstöður við náttúruhamfarakvíða.
Börn og aldraðir: sérstaka áhyggjuhópar
Börn og aldraðir einstaklingar eru í hóp þeirra sem verða verst úti af endurtekinni kvíðaupplifun vegna náttúruatburða. Börn hafa minni getu til að ræða kvíðann með orðum — þess í stað birtist hann oft sem breytingar á hegðun, svefnvandamál, kraðakstur í skóla eða líkamleg einkenni á borð við kvíðabrjóst.
Aldraðir einstaklingar, sérstaklega þeir sem hafa lifað af fyrri skjálfta á Íslandi — eins og þá um 6 stiga skjálfta á Suðurlandi árið 2000 — geta þróað af sér endurupplifun eða aukið kvíðastig þegar ný hrina kemur. Ef aldraður skyldmenni þinn eða vinur virðist órólegur, talar of mikið eða of lítið um skjálftana, eða sýnir líkamleg einkenni, er ástæða til að ræða málin við heilsugæslulækni.
Sérfræðingur getur hjálpað
Endurteknar hrinur af jarðskjálftum — eins og við Hellisheiði, Reykjanes, Bárðarbungu og á öðrum virku svæðum á Íslandi — eru hluti af íslenskum veruleika. En það þýðir ekki að heilbrigðisleg áhrif þeirra þurfi að vera hluti af hversdagslegri reynslu þinni.
Ef þú eða einhver í fjölskyldu þinni upplifa langvarandi kvíða, svefnvandamál eða annars konar heilbrigðisleg áhrif af endurteknum jarðskjálftum, er mælt með því að leita til heimilislæknis eða heilsugæslu. Þegar kemur að geðheilsu eru snemmbúin inngrip mikilvæg.
Sérfræðingar á Expert Zoom geta ráðlagt þér um hvort einkenni þín þarfnist frekari mats og hvernig þú getur fengið réttu aðstoðina á þínu svæði.
Athugasemd: Þessi grein er almennt fræðsluefni og kemur ekki í stað heilbrigðisráðgjafar læknis eða annars heilbrigðisstarfsmanns. Ef þú ert í bráðri neyð, hafðu samband við heilsugæslu eða Neyðarlínuna.
