Þingvallanefnd neitar DNA-rannsókn: hvað þarf til að opna gröf á Íslandi?

Þann 6. maí 2026 tók Þingvallanefnd þá ákvörðun að synja beiðni kvikmyndaframleiðendanna Lárusar Jónssonar og Halldórs Hilmissonar um leyfi til að opna gröf Jónasar Hallgrímssonar í þjóðminjagarðinum á Þingvöllum og taka DNA-sýni úr beinunum. Nefndin féllst ekki á beiðnina og taldi að dómsúrskurðar væri krafist áður en slíkt yrði heimilað. Spurningin sem fjölmiðlar hafa lítið rætt: hvað segja lögin um rétt yfir beinum látinna manna á Íslandi?

Af hverju er þetta mál svo óvenjulegt?

Jónas Hallgrímsson (1807–1845) er einn þekktur þjóðskáld Íslands. Líkamsleifar hans voru fluttar frá Kaupmannahöfn til Íslands árið 1946 eftir langar deilur og jarðsettar í þjóðminjagarðinum á Þingvöllum við hlið Einars Benediktssonar.

Vandinn: grunur hefur lengi leikið á því hvort gröfin geymi í raun leifar Jónasar — eða óþekktan Danskt bakara sem gæti hafa verið settur í mistök í sama líkkistuna í Kaupmannahöfn á 19. öld. Kvikmyndaframleiðendur, ásamt taugalækninum Kára Stefánssyni, fyrrverandi biskupi og mannfræðingnum Agnari Helgasyni, vildu gera DNA-greiningu til að svara þessari spurningu af fullnægjandi hætti.

Þingvallanefnd hafnaði beiðninni vegna þess að gröfin er vernduð með sérstökum lögum og þarf dómsúrskurð til að fara þá leið.

Hvað þarf til að fá leyfi til að opna gröf á Íslandi?

Á Íslandi er grafning upp á líkamleifar látinna manna stjórnað af nokkrum lagaheimildum:

Þjóðminjalög nr. 80/2012 vernda mannalegar minjar, þar á meðal grafir sem eru hluti af þjóðleifum. Þingvellir er sérstaklega hlíft sem þjóðminjasvæði — og þjóðminjagarðurinn þar er undir beinni stjórn Þingvallanefndar.

Lög um líkamleifar og grafafrið geyma reglur um meðferð líkamleifar. Sem meginregla þarf hlutaðeigandi eftirlitsaðili (þjóðminjagarður, kirkjugarðsstjórn eða sveitarfélag) að samþykkja hvers konar truflun. Fyrir svæði sem eru vernduð með sérleyfum — eins og þjóðminjagarðurinn á Þingvöllum — er krafist enn þyngri heimildar, þar á meðal mögulega dómsúrskurð.

Persónuverndarlögin (lög nr. 90/2018, sem innleiða GDPR) taka einnig til líffræðilegra gagna látinna manna í ákveðnum tilvikum — sér í lagi ef gögnin eru notuð til auðkenningar eða rannsóknar. DNA-sýni úr beinunum myndu falla undir þessa skilgreiningu.

Hvenær geta dómstólar heimilað grafningu?

Í öðrum Norðurlandaþjóðum, sem oft hafa svipaðar lagaheimildir, koma dómar um grafningu upp ef:

1. Sakamál er til rannsóknar — ef leikur grunur á að maður liggi ekki þar sem skráð er, getur dómari gefið út leit á grundvelli rannsóknarheimildar
2. Arðrán eða eignardeilur þurfa DNA-sönnun til að ráðast í hvers arfar einstaklingur er
3. Alvarlegur misskilningur við útlykju — ef framleiðendur í máli Jónasar gætu sannað að um trúverðugan sögulegan ranga auðkenningu sé að ræða, gæti það styrkt beiðni til dómstóla

Í máli Jónasar er beiðnin ekki tengd sakamálarannsókn — heldur er um historíska og vísindalega forvitni að ræða. Þetta þýðir að dómstólar yrðu ekki dygðarleg í að samþykkja beiðni nema að sérstakur lagalegur grundvöllur sé til staðar.

Réttindi þjóðar: hverjir á réttindi á Jónasar beinum?

Þetta er flókið lagalegt atriði. Jónas Hallgrímsson á engar lifandi næðar niðjar sem vitað er til. Líkamsleifar hans eru í þjóðleifuvörslunni á Þingvöllum undir vernd ríkisins — sem þýðir að ríkið (í gegnum Þingvallanefnd) er í raun varðhaldari, en ekki eigandi í venjulegum skilningi.

Þegar enginn er til þess bær að gefa persónulegar heimildir (eins og arfar eða náin fjölskylda), þá gengur verndunarreglan gjarnan að fullu í gildi: engin grafning án dómsúrskurðar. Þetta er almenn meginregla sem verndar minningar og hnignandi minjar gegn einkahagsmunum.

Hvað þýðir þetta fyrir venjulegar grafarbeiðnir á Íslandi?

Flestir Íslendingar munu aldrei rekast á mál svipað og Jónas-málið. En það eru þó ástæður þar sem einkaaðilar ganga til dómstóla til að fá leyfi til grafningar:

• Erfðaskiptamál þar sem DNA gögn þarf til að staðfesta tengsl við látinn einstakling
• Persónuauðkenning þar sem grunur leikur á að röng mannalegar leifar séu í réttri gröfinni
• Dánarbúsumsýsla þar sem lögmaður þarf að sanna hvort tiltekinn einstaklingur liggi jarðsettur á tilteknum stað til að ljúka dánarbúi

Í öllum þessum tilvikum er best að hafa lögfræðing við hlið sér — sér í lagi þar sem grafarbeiðnir fara í gegnum bæði dómsstofuferli og stofnanasamþykki, og geta tekið tíma.

Hvernig er DNA-gögnum látinna einstaklinga meðhöndlað?

Persónuverndarlög GDPR gilda um gögn lífsandi einstaklinga, en Íslandi hefur sett sér sértækar reglur sem ná til ákveðinna gagna látinna manna. Samkvæmt Persónuvernd — eftirlitsstofnun GDPR á Íslandi — má meðhöndla líffræðileg gögn látinna einstaklinga einungis:

• í rannsóknarskyni, með leyfi siðanefndar vísindanefndar
• með samþykki arfleifðarinnar eða löglega lögbærrar stofnunar
• þar sem brýnir almannahagsmunar eru í húfi og aðeins þá gagna sem þörf er á

Í máli Jónasar þurfa kvikmyndaframleiðendurnir að fara í gegnum vísindanefndarferli ef þeir vilja halda áfram rannsókninni. Þetta er sérstakur leikur þar sem sögulegar rannsóknir á DNA-efni ganga sumsstaðar í Evrópu í gegnum vísindanefndir sem geta veitt leyfi á vísindalegum grundvelli — þótt þær þurfi að vinna sér inn samþykki frá verndunarhlutaðeigendum.

Sagnfræðilegar og vísindarlegar rannsóknir: skilgreindar sér frá einkabeiðnum

Þingvallanefnd gerði skýran greinarmun — beiðnin kom frá einkaaðilum með fjölmiðlalega og sagnfræðilega hvata, en ekki frá ríkislegu rannsóknarstofnun eða dómsmálayfirvöldum. Þetta er grundvallarmunur í löggjöfinni: ríkisstofnanir og lögfræðilegar einingar sem bera formlega ábyrgð á rannsóknum fá almennt betri meðferð vegna opinberra hagsmuna.

Ef kvikmyndaframleiðendurnir hefðu átt samstarf við Þjóðminjasafn Íslands eða Háskóla Íslands — og látið rannsóknina fara undir formlegt vísindanefndarferli — hefði niðurstaðan gæti orðið önnur. Þetta er lærdóm sem á einnig við fyrir aðra sem vilja fara í slíkar rannsóknir: lagaleg hlíf er mun sterkari þegar rannsóknin er hluti af opinberri vísindavinnu.

Læstu um skyldar lagalegar spurningar um réttindi einstaklinga í Íslandi — til dæmis hvað lögfræðin segir þegar einstaklingur fær ranga dauðatilkynningu og þarf að vernda lögleg réttindi sín.

Samkvæmt dómstólakerfinu á Íslandi fer slík mál fyrir héraðsdóm með þátttöku lögfræðings beggja aðila og þarf oft að fara í gegnum sérstaka stofnanaferla áður en dómur er kveðinn upp.

Þetta efni er almennar upplýsingar um íslenska löggjöf og kemur ekki í stað sérhæfðrar lögfræðiráðgjafar. Hafðu samband við lögfræðing ef þú þarft aðstoð við mál tengd grafafrið eða arfleifðarrétti.