Sölvi fékk sér til handa eigið dauðsfréttatilkynningu: hvað segir íslenskt lög?

Þann 10. apríl 2026 vaknaði Sölvi Guðmundarson við óvæntar fréttir: Morgunblaðið hafði birt dauðsfréttatilkynningu um hann — þrátt fyrir að hann væri fullkomlega lífs og heilsu. Tilkynningin hafði verið send inn á sama hátt og aðrar tilkynningar og innihélt vísvitandi rangar upplýsingar.

"Kæru ættingjar og vinir, þeir sem hafa verið að senda mér skilaboð til að athuga hvort ég sé örugglega dauður, það er ekki tilfellið og ég er á lífi og heilsu," skrifaði Sölvi á Facebook stuttu síðar. Morgunblaðið biðjaðist strax afsökunar og lýsti yfir að tilkynningin hefði borist í venjulegum hætti — án þess að nokkuð benti til þess að hún væri röng.

Lögreglustjórinn á Suðurnesjum handtók konu í tengslum við málið. Sölvi hefur kært tvær konur, þar af ein sem hefur þegar sjö aðskildar kærur á sig vegna eltingarmála frá öðrum einstaklingum. Málið er nú til rannsóknar.

Hvað segir íslenskt lög um ranga dauðsfréttatilkynningu?

Íslenskt refsilög verndar einstaklinga gegn birtingu rangra persónuupplýsinga. Samkvæmt lögum um fjölmiðla (lög nr. 38/2011) ber ritstjóri ábyrgð á efni sem birt er í fjölmiðlum, nema höfundur sé tilgreindur með nafni. Þegar rangar upplýsingar eru settar fram sem staðreyndir — sérstaklega ef þær valda tjóni eða niðurlægingu — geta þær fallið undir ákvæði um ærumeiðingu samkvæmt 234.–235. grein almennra hegningarlaga.

Þetta þýðir að fjölmiðillinn ber e-ð af lagalegri ábyrgð þótt hann hafi sjálfur verið brotaþoli hjá þeim sem sendu röngu tilkynninguna. Í hæstaréttardómum á Íslandi hefur komið fram að birting rangra staðreynda um dauðsfall getur talist ærumeiðing, sérstaklega þegar hún veldur þjáningu og skaða fyrir þolandann og fjölskyldu hans. Þjáningabætur vegna slíks meinlætis geta numið töluverðum fjárhæðum eftir atvikum.

Eltingarlög: ný lagagrein frá 2021

Íslenska þingið stigu mikilvægt skref árið 2021 þegar nýjar greinar um eltingarmál tóku gildi í almennum hegningarlögum. Samkvæmt ákvæðum 233. gr. a og b getur sá sem ítrekað hótar, fylgist með eða á í samskiptum við einstakling gegn vilja hans — í þeim tilgangi að vekja hræðslu eða kvíða — fengið sekt eða fangelsi í allt að fjóra ár.

Eltingarmál fara mjög oft saman við aðrar persónulegar árásir: rangar skráningar, falskar tilkynningar til yfirvalda og nú einnig röngar dauðsfréttatilkynningar í pressi. Þetta er dæmigert mynstur þar sem brotaþolinn er þreyttur á endurteknum áreiti sem er erfiðara en virðist að sanna í hvert skipti. Í tilviki Sölva er ein hinna kærðu kvenna skráð með sjö eldri kærur frá öðrum þolendum — sem bendir til ítrekunar og skipulagðs hegðunarmynsturs.

Þjáningabætur og skaðabætur: hvað átt þú rétt á?

Þolendur eltingarmála og ærumeiðinga geta átt rétt á þjáningabótum samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Bæturnar eru meðal annars teknar mið af:

• Tilfinningalegum skaða: þjáning, kvíði og samfélagsleg niðurlæging sem fylgir ranglætinu
• Fjárhagslegum skaða: ef rangar fréttir hafa haft áhrif á atvinnu, samskipti eða lánstraust
• Kostnaði við réttarfar: lögfræðikostnað og annan beinan kostnað sem hlýst af málinu

Rannsóknin á málinu er enn í gangi, en þolendur þurfa ekki að bíða eftir dómi til að hefja þjáningabótakröfu. Lögfræðingur getur hjálpað þér að meta hvort grundvöllur sé til staðar.

Fimm skref ef þér líður eins og Sölva

Ef þú ert þolandi rangra opinberra yfirlýsinga — dauðsfréttatilkynning, rangar lögreglufréttir, eða aðrar röngar persónuupplýsingar birtar á prenti eða netinu — eru skrefin þessi:

1. Skjalfesta strax. Taktu skjámyndir, vistaðu URL-tengla og varðveittu öll skilaboð sem þú færð. Sönnunargögn skipta lykilmáli.

2. Hafa samband við fjölmiðilinn. Samkvæmt 28. gr. laga um fjölmiðla á þolandi rétt á leiðréttingu á sama eða hliðstæðum stað og upphaflega fréttin var birt. Hafðu samband skriflega til að skapa skráð sönnunargagn.

3. Leggja fram kæru til lögreglu. Eltingarfár og ærumeiðingar eru meðhöndlaðar sem refsiverð brot. Hafðu samband við lögregluna á þínu umdæmi sem fyrst.

4. Hafa samband við Persónuvernd. Ef um er að ræða brot á persónuverndarreglum — þar sem persónuupplýsingar eru notaðar án samþykkis til að villa um fyrir öðrum — getur Persónuvernd kannað málið og lagt á sektir.

5. Leita til lögfræðings. Þjáningabætur og skaðabætur krefjast lögfræðilegrar meðferðar. Sérfræðingur í fjölmiðlarétti og eltingarmálum getur metið hvort grundvöllur sé fyrir bótakröfu og aðstoðað þig í réttarferlinu.

Fjölmiðlaábyrgð og kerfislæg vandamál

Morgunblaðið biðjaðist afsökunar og tilkynnti að það myndi skoða hvernig þetta gæti gerst til að koma í veg fyrir endurtekningu. Málið vekur upp mikilvægar spurningar um gæðaeftirlit í fjölmiðlum: hversu öruggt er birtingaferlið þegar ókunnugt fólk getur sent inn tilkynningar? Hversu fljótt er hægt að draga til baka ranga grein í stafrænum tíma — þegar hún hefur þegar dreifst á samfélagsmiðlum?

Íslenska fjölmiðlaráðið (ÍFM) sér um eftirlit með siðareglum fjölmiðla. Einstaklingar geta kvartað til ÍFM ef þeir telja sig brotna gegn af fjölmiðli, og ráðið getur gefið út áminningu eða krafist leiðréttingar. Samkvæmt lögum um fjölmiðla ber ritstjóri ábyrgð á efni fjölmiðilsins og er skylt að birta leiðréttingu á áberandi stað ef rangar upplýsingar hafa verið birtar. Nánari upplýsingar má finna hjá Fjölmiðlanefnd Íslands.

Taktu málið föstum höndum

Dauðsfréttatilkynning um lifandi mann er ekki einungis klaufaleg mistök — hún getur falið í sér refsiverðar afleiðingar, sérstaklega þegar hún er liður í skipulagðri eltingarherferð. Sölvi Guðmundarson sýndi hraðvirkni og opinberleika sem margir treysta ekki til. En málið minnir okkur öll á eitt grundvallarlegt: réttindi þín eru til staðar — en þú þarft að þekkja þau og þora að nota þau.

Á Expert Zoom getur þú fengið trúnaðarráðgjöf frá reyndum lögfræðingum í Ísland á netinu — hratt, auðveldlega og án þess að þurfa að koma á skrifstofu.

Þessi grein er til fræðslu eingöngu og kemur ekki í stað sérstakrar lögfræðiráðgjafar.