Nýtt hraunhættukort: hvað þurfa húseigendur í suðvesturhorni Íslands að vita?

Veðurstofan Íslands birti þann 22. apríl 2026 ný hraunhættukort sem greina suðvesturhorn Íslands í áhættuflokka eftir líkindavigt eldgoss og hraunflæðis. Kortið, sem byggir á 47.000 hermunum, sýnir Grindavík og Hveragerði efst í hæsta áhættuflokki — og hefur bein áhrif á þá sem eiga eða íhuga að kaupa eign á þessum svæðum.

Hvað sýna hraunhættukurtin?

Kortið spannar svæðið frá Reykjanestá til Ölfusár og norður til Hvalsfjarðar. Niðurstöður 47.000 hermana gera grein fyrir þeim leiðum sem hraun þekki líklegast yrðu farnar við gos á mismunandi stöðum á Reykjanesskaga.

Grindavík er, samkvæmt kortinu, eina þéttbýlið þar sem bæði líkurnar á gosi eru háar og þar sem hraun getur náð til íbúðarhverfanna. Meira en 950 heimili — yfir 90% allra íbúðarhúsa í bænum — hafa þegar verið keypt af stjórnvöldum síðan 2023. Hveragerði er einnig í hæsta áhættuflokki, sem og hlutar Hafnarfjarðar og iðnaðarsvæðin í Kapelluhrauni.

Fjölmargar lykilinnviðir eru í hárri áhættu: jarðvarmaverkin á Reykjanesi, Svartsengi, Hellisheiði og Nesjavöllum, vatnsbólið við Kaldárbotn og Selhæðar, auk hluta Suðurlandsvegar og Grindavíkurvegar. Veðurstofan leggur áherslu á að kortið sé „ætlað til langtímaáætlunar, ekki til að spá fyrir um einstök eldgos" — það er áhættumat til skipulagsnota, ekki viðvörunarkerfi.

Hvað þýðir þetta fyrir húseigendur?

Sú staðreynd að eign sé á áhættusvæði þýðir ekki endilega að eigandinn þurfi að selja eða flytja. En það þýðir að hann þarf að vera meðvitaður um fjórar lykilspurningar:

1. Er húsið byggt eftir gildandi reglum? Byggingarlög hafa þróast með auknum þekkingum á eldfjallaáhættu. Hús byggð fyrir 2023 uppfylla ekki endilega þær viðmiðunarreglur sem nú eru taldar nauðsynlegar á háhættusvæðum. Reykjanes-eldsumbrot hófst í lok 2023 og í kjölfarið hafa sértækar leiðbeiningar um byggingarefni og loftræsingu í eldfimisvæðum verið uppfærðar.

2. Er húsið rétt tryggt? Algeng heimatrygging greiðir ekki tjón af völdum hrauns eða eldgoss nema sérstaklega sé um slíkt kveðið í skilmálum. Jarðtryggingasjóður Íslands (JÁ) veitir þó greiðslur vegna náttúruhamfara — en markið á hvað telst "náttúruhamfar" skiptir máli. Lestu skilmálana vandlega og hafðu samband við vátryggjanda þinn til að skýra hvað er innifalið.

3. Getur eigandinn selt á sanngjarnu verði? Húskaupendur eru sífellt meðvitaðri um eldgosáhættu. Við sölu geta þeir krafist sérstakrar skoðunar og skýrslu um áhættumat. Seljandi getur þurft að upplýsa um ástand eignar að því leyti sem hún er á afmörkuðu áhættusvæði.

4. Hefur fasteignamatsverðið breyst? Auknar eldfjallaáhættur og breytt skipulag geta haft bein áhrif á fasteignamat. Eigendur eiga rétt á að krefjast endurskoðunar hjá Þjóðskrá Íslands ef þeir telja matið vera rangt miðað við gildandi aðstæður.

Hvað mæla hússérfræðingar með?

Sérfræðingar í húsbygging og húsaviðgerðum á áhættusvæðum benda á fimm aðgerðir sem eiga að vera á dagskrá hvers húseiganda:

Skoðun á undirstöðum og þaki. Eldgosagas — einkum brennisteinsvetni (H₂S) og brennisteinsdíoxíð (SO₂) — geta hraðað tæringu á járnhlutum, skaðað þakefni og veikt einangrun. Þar sem Reykjanes hefur verið gosvirkt reglulega frá 2021 er slíkt veðrun orðið raunverulegt vandamál í Grindavíkur- og Þorlákshafnarsvæðum. Þakefni og rænar ættu að skoðast á tveggja ára fresti sem lágmark.

Loftræstimat. Gasmengun við eldgosatíma gerir kröfu um að loftræstikerfi sé í stakk búið til að vernda heilsu íbúa. Faglæg mat á loftræstikerfi er sérstaklega mikilvægt í húsum sem eru þéttbyggð og hafa lítið innra rúmmál.

Yfirferð á vátryggingarsamningi með sérfræðingi. Margir húseigendur uppgötva við tjón að trygging þeirra nær ekki til gostengds skaða. Þjónusta hússérfræðings eða lögfræðings getur hjálpað við að greina hvort skilmálar þurfi að vera styrktir.

Mat á grundvelli nýrra skipulagsskilmála. Sveitarfélög sem tekur á móti þessum nýju hættukortum munu uppfæra skipulagsáætlanir sínar. Þar sem nýbyggingar á háhættusvæðum kunna að vera takmarkaðar í framtíðinni, geta sérfræðingar aðstoðað eigendur við að skilja hvort eyðanleg eign gæti orðið erfitt að endurbyggja.

Undirbúningur við sölu eða kaup. Bæði seljendur og kaupendur geta þurft á sérhæfðri ráðgjöf að halda. Seljendur þurfa að ganga úr skugga um að allar nauðsynlegar upplýsingar séu gefnar upp, kaupendur þurfa að vita hvað þeir eru að ganga í.

Ef þú þarft ráðleggingar frá sérfræðingi í heimaviðgerðum eða húsbygging á Íslandi er hægt að hafa samband við sérfræðinga í gegnum Expert Zoom — Eldgos og húsaviðgerðir á Svartsengi svæðinu.

Hvað á að gera núna?

Sagan frá Grindavík er drýgur lærdómur. Þeir sem brugðust snemma við — hvort sem um var að ræða mat á vátryggingum, kaup á öryggisbúnaði eða leit að sérfræðiráðgjöf — komu mun betur út en þeir sem bíðu þar til neyðin var þar.

Kortið frá Veðurstofunni er opinbert tæki til áhættumats. Samkvæmt Veðurstofu Íslands heldur kviku áfram að safnast undir Svartsengi og líkurnar á eldgosi á næstunni eru miklar. Hjá þeim sem búa eða eiga eignir á háhættusvæðum er skynsamlegt að fá faglega skoðun á húsinu — áður en næsti goshrótur kemur.

Hafðu samband við hússérfræðing á Expert Zoom til að fá hlutlægar og sérfræðilegar ráðleggingar um ástand fasteignar þinnar og hvernig best er að undirbúa sig.

Athugasemd: Þessi grein er almenn fræðsla og kemur ekki í stað sérfræðilegrar ráðgjafar um tryggingarsamninga, fasteignaviðskipti eða lögfræðilegar skyldur.