Við þurfum öll hjúkrun: Hvenær á að leita til hjúkrunarfræðings?

Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hóf í apríl 2026 auglýsingaherferð undir slagorðinu „Við þurfum öll hjúkrun", samkvæmt RÚV. Formaður félagsins segir nauðsynlegt að kynna störf hjúkrunarfræðinga betur fyrir almenningi — en hvað gerir hjúkrunarfræðingur í raun og hvenær ætti þú að leita til hans?

Hvað er herferðin „Við þurfum öll hjúkrun"?

Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga (FÍH), sem var stofnað árið 1919 og telur yfir 4.800 meðlimi, hefur ráðist í kynningarherferð sem ætlað er að hleypa nýju lífi í umræður um mikilvægi hjúkrunarfræðinga í heilbrigðiskerfinu. Formaður félagsins sagði í viðtali við RÚV þann 27. apríl 2026 að almenningur skilji oft ekki hvað hjúkrunarfræðingar gera eða hvernig hægt er að nýta þjónustu þeirra.

Herferðin kemur á tíma þegar Ísland stendur frammi fyrir alvarlegum skorti á hjúkrunarfræðingum. Samkvæmt fyrri greiningum þarf íslenska heilbrigðiskerfið hundruð nýrra hjúkrunarfræðinga til að mæta vaxandi eftirspurn vegna öldrunar þjóðarinnar og fjölgunar sjúklinga með langvinna sjúkdóma.

Hvað gerir hjúkrunarfræðingur?

Þetta er spurning sem fleiri en margir spurja sér. Mörgum þykir hjúkrunarfræðingur vera „aðstoðarmaður læknis" — en þetta er röng mynd af starfinu. Hjúkrunarfræðingur er sjálfstæður heilbrigðissérfræðingur með löggilta þekkingu á eftirfarandi sviðum:

Bráðaþjónusta og spítalahjúkrun Á sjúkrahúsum annast hjúkrunarfræðingar eftirlit með sjúklingum, gefa lyf, meta heilsufar í rauntíma og taka ákvarðanir um bráðaaðgerðir þegar læknar eru ekki til staðar. Þeir eru fyrsti aðilinn sem bregst við ef ástand sjúklings versnar.

Heilsugæsla og forvarnir Í heilsugæslustöðvum aðstoða hjúkrunarfræðingar við bólusetningu, heilsufarsskoðanir, blóðþrýstingsmælingar og heilbrigðisfræðslu. Þeir eru oft fyrstu tengiliðir einstaklinga við heilbrigðiskerfið.

Heimahjúkrun og langvinnir sjúkdómar Margar fjölskyldur þekkja til þjónustu heimahjúkrunarfræðinga sem koma heim til sjúklinga með sykursýki, hjartasjúkdóma eða eftir aðgerðir. Þessi þjónusta er oft lykillinn að því að einstaklingar geti búið heima lengur.

Hjúkrun aldraðra Á hjúkrunarheimilum og í dagvistun aldraðra veita hjúkrunarfræðingar sérhæfða umönnun sem krefst bæði læknisfræðilegrar þekkingar og samfélagslegs skilnings.

Hvenær á þú að leita til hjúkrunarfræðings?

Hjúkrunarfræðingur er ekki leiðin ef þú þarft til læknis akutlega — en í mörgum tilvikum er hjúkrunarfræðingur réttur aðilinn að hafa fyrst samband við. Hér eru dæmi:

• Eftirfylgni eftir aðgerð: Hjúkrunarfræðingur þekkir sárameðferð, einkenni sýkingar og hvernig á að meðhöndla kalkun — án þess að þurfa bókun hjá lækni
• Umönnun langveikra: Ef þú ert með náinn vin eða fjölskyldumeðlim með langvinn veikindi, getur hjúkrunarfræðingur aðstoðað með að skipuleggja daglega umönnun
• Fræðsla um lyf: Hjúkrunarfræðingur getur útskýrt lyfjameðferð, aukaverkanir og mikilvægi tímasetninga lyfjatöku
• Heilbrigðisráðgjöf: Lítils háttar einkenni sem þú ert ekki viss um — eins og þreytu, höfuðverk eða svefnvandamál — geta fengið fyrsta mat hjá hjúkrunarfræðingi áður en þú bókar tíma hjá lækni

Rannsóknir hafa sýnt að aðgengi að hjúkrunarfræðingum minnkar óþarfar bráðaþjónustukomunar um allt að 20–30% í löndum þar sem þjónustan er vel skipulögð.

Hvað þýðir hjúkrunarfræðingaskorturinn fyrir þig?

Á Íslandi eru hjúkrunarfræðingar ekki nógu margir til að fullnægja eftirspurn. Biðlistar á öldrunarheimilum, streita meðal heilbrigðisstarfsmanna, og minni aðgengi að heimahjúkrun eru meðal þeirra afleiðinga sem þjóðin þegar finnur fyrir. Herferð FÍH er ekki aðeins hluti af kynningarstarfi — hún er köllun til umræðna um það hvernig við sem þjóðfélag gerum fagið eftirsóknarvert.

Samkvæmt tölum eru yfir 1.500 ný hjúkrunarrými fyrirhugaðar til ársins 2030 hér á landi. En án nægrar mönnunar mun skort á hjúkrunarfræðingum verða enn brýnni. Þetta þýðir í hagnýtum skilningi: bið eftir þjónustu mun vaxa, og þeir sem geta nálgast hjúkrunarfræðinga snemma munu hafa yfirburðarklæðnað í heilsugæslu sinni.

Hvernig nálgast þú hjúkrunarfræðing?

Það eru fleiri leiðir til að nálgast hjúkrunarfræðinga í dag en fólk gerir sér oft grein fyrir. Til viðbótar við hefðbundna spítala og heilsugæslu, bjóða margir sérfræðingar upp á rafrænar ráðgjafar sem gefa þér kost á að fá svar við heilsufarsspurningum án þess að þurfa að yfirgefa heimili þitt.

Á Expert Zoom er hægt að hafa samband við heilbrigðissérfræðinga og fá fyrstu heilbrigðismat rafrænt og fljótt. Sjá einnig leiðbeiningar um heilsugæslu á Íslandi: Heilsugæsla á Íslandi: leiðbeiningar um skráningu.

Herferðin „Við þurfum öll hjúkrun" er minning okkur öllum um að hjúkrun er ekki „bara" hluti af heilbrigðiskerfinu — hún er oft sú þjónusta sem ræður úrslitum þegar kemur að gæðum lífs og heilsu.

Hvað get ég gert til að styðja við hjúkrunarfræðinga?

Herferð FÍH er ekki einungis til að kynna faglegar upplýsingar — hún kallar á samfélagslega breytingu í viðhorfi gagnvart faginu. Þú getur stutt við hjúkrunarfræðinga á eftirfarandi hátt:

• Hlusta á reynslu þeirra og taka alvarlega hvata þeirra í ábendingum um heilsugæslu
• Kynna fagið — ef þú þekkir ungt fólk sem er að velja starfsferil, gæti hjúkrun verið góður kostur
• Krefjast viðeigandi kjara — Löng vinnubrögð og of lágt laun eru meðal þeirra þátta sem leiða til brotthvarfs úr faginu
• Nota þjónustuna rétt — Bóka tíma hjá hjúkrunarfræðingi þegar við á, frekar en alltaf að sækja um tíma hjá lækni, hjálpar við að dreifa álagi rétt

Hvenær er spítalaleg hjúkrun óhjákvæmileg?

Þótt heimahjúkrun og ráðgjöf séu í auknum mæli í boði, eru ákveðin einkenni sem krefjast beinnar þátttöku hjúkrunarfræðings á heilbrigðisstigi:

• Sár sem eru ekki að gróa eða eru með merki um sýkingu — roðnar brúnir, hiti í sárið, útferð
• Lyfjagjafir sem krefjast sérstakrar þekkingar — IV-lyf, insúlín með mismunandi skömmtum, lyf í gegnum æðasíu
• Nýjar greiningar á langvinnum sjúkdómum — Diabetes, COPD, hjartabilun — þar þarf sérhæft námskeið í sjálfsumönnun
• Þunglyndi eða geðsjúkdómar — Hjúkrunarfræðingar með sérþekkingu í geðhjúkrun geta veitt heildræna þjónustu og stuðning

Ef þú ert í vafa um hvort einkenni þitt krefst bráðaþjónustu eða hvort hjúkrunarfræðingur getur hjálpað fyrst — er alltaf gott að hafa samband og spyrja.

Þú getur kynnt þér meira um réttindi og hlutverk hjúkrunarfræðinga hjá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga á: hjukrun.is.

Athugasemd: Þessi grein er til almennrar upplýsingagjafar. Ef þú ert með bráð einkenni eða heilsufarslegar áhyggjur, hafðu samband við lækni eða heilsugæslu tafarlaust.