Nýtt frumvarp: starfsmenn velferðarþjónustu geta talað opinskátt um alvarlegar mistök — hvað þýðir þetta?

Á Alþingi 20. apríl 2026 lagði Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, fram frumvarp til breytinga á lögum um Gæðaeftirlitsstofnun velferðarþjónustunnar (GEV) — þ.e. þá stofnun sem hefur eftirlit með velferðarþjónustu í landinu. Frumvarpið fjallar um rannsóknir á alvarlegum og óvæntum atvikum í velferðarþjónustu, og kveður á um grundvallarbreytingar á hvernig starfsmenn geta tjáð sig opinskátt um slík atvik án þess að óttast lagalegar afleiðingar.

Þetta er mikilvæg þróun fyrir alla sem starfa í velferðarþjónustu — og fyrir þá sem fá þjónustu við þá eða kunningja sína.

Hvað er vandinn sem frumvarpið á að leysa?

Undanfarin ár hefur komið í ljós vandkvæði í gildandi löggjöf: þegar GEV rannsakaði alvarlegt óvænt atvik, var ekki tryggt að upplýsingar sem starfsmenn veittu við þær rannsóknir yrðu ekki notaðar gegn þeim í sakamáli síðar.

Þetta skapaði vandkvæðastöðu. Starfsmenn sem vitna um mistök eða vandræðaleg atvik — hvort sem um er að ræða heilsugæslustöðvar, hjúkrunarheimili, stofnanir fyrir fatlaða eða aðra velferðarþjónustu — þögnuðu vegna þessa ótta. Rannsóknirnar GEV framkvæmdi urðu þar af leiðandi oft óásættanlegar þar sem þær fengu ekki heildaryfirlit yfir atburðarásina.

Í sumum tilvikum stöðvaðist rannsókn GEV alveg vegna þess að lögregla fór á vettvang á sama tíma, og starfsmenn neitaði að tjá sig af ótta við að vera kærðir.

Hvað breytist samkvæmt frumvarpinu?

Frumvarpið gerir ráð fyrir sambærilegum breytingum og þegar hafa verið samþykktar í heilbrigðisþjónustunni — þar hafa lög um embætti landlæknis verið breytt á þennan sama grundvöll.

Helstu breytingarnar eru:

Skýr þagnarskylda á rannsóknargögnum. Skýrslur GEV um rannsóknir á alvarlegum atvik munu hér eftir ekki mega nota sem sönnunargögn í sakamáli. Þetta þýðir að rannsóknin er aðskilin frá hugsanlegu sakareglubundnu ferli.

Vernd starfsmanna sem tjá sig. Upplýsingar sem starfsmenn veita í rannsókn GEV munu ekki mega nota gegn þeim í kærumálum. Þetta verndar þá sem eru reiðubúnir að lýsa atburðum á hreinskilinn hátt, jafnvel þótt atvikið hafi farið úrskeiðis.

Aukin gagnsæi rannsókna. Markmiðið er að rannsóknir skili raunverulegum niðurstöðum um hvað fór úrskeiðis, til að koma í veg fyrir að sama mistök endurtaki sig — frekar en að einblína á að finna einstaklinginn sem ber ábyrgð.

Hvað þýðir þetta fyrir sjúklinga og aðstandendur?

Frumvarpið er fyrst og fremst hannað til að bæta gæði velferðarþjónustu til lengri tíma litið. Í reynd þýðir það:

Fleiri og betri rannsóknir. Þegar starfsmenn vita að þeir geta tjáð sig án þess að eiga á hættu ákæru, er líklegra að rannsóknir GEV fái heildaryfirlit yfir atburðina. Þetta leiðir til betri lærdóms og fækkar líkum á endurteknum mistökum.

Betri réttarstaða sjúklinga á sér. Þótt frumvarpið sé aðallega til verndar starfsmönnum, er langtímaáhrifin sú að þeir sem þiggja þjónustu fá betri vernd í gegnum bætta rannsóknarkerfi. Ef eitthvað fer úrskeiðis við þína þjónustu, er nú líklegra að þú fáir skýrnar skýringar á hvað gerðist.

Aðstandendur geta treyst ferlunum meira. Fjölskyldur sem hafa á sinni könnu einstaklinga í hjúkrunarheimilum, stofnunum fyrir fatlaða eða í annarri velferðarþjónustu, geta nú treyst því í auknum mæli að alvarlegar atburðir verði rannsakaðar á fullnægjandi hátt.

Hvað þarf enn að gera?

Þótt þetta frumvarp sé mikilvægt skref, eru enn svæði þar sem sjúklingar og aðstandendur þurfa að vera meðvitaðir um réttindi sín:

Rétt til kvörtunar er enn til staðar. GEV-rannsóknir rannsaka kerfisvanda — þær ganga ekki endilega út á einstaklega bótakröfu. Ef þú telur að þér eða þínum hafi verið mismunað eða þjónusta hafi verið undir ásættanlegu stigi, átt þú enn rétt á að kæra beint til stofnunarinnar eða leita lagalegrar leiðar.

Lögfræðingur getur hjálpað þér að skilja réttindi þín. Í velferðarmálum getur verið erfitt að skilja hvar mörkin eru milli þess sem GEV rannsakar í almannahagsmunum og þess sem þú getur krafist sem einstaklingur. Heilbrigðis- og velferðarlögfræðingur getur hjálpað þér að skilja hvar þú stendur.

Ekki bíða eftir að frumvarpið verði samþykkt. Ef þú ert í aðstæðum þar sem þú telur alvarlegt mistök hafa átt sér stað í velferðarþjónustu, er rétt að hefja skráningu upplýsinga strax og leita ráðgjafar — óháð hvenær þetta frumvarp tekur gildi.

Hvernig virkar þetta í öðrum löndum?

Þær breytingar sem nú eru lagðar til eru í raun aðlögun á meginreglu sem hefur löngu verið við lýði í heilbrigðisþjónustu. Í Noregi, Svíþjóð og Danmörku eru svipaðar verndarreglur í gildi fyrir starfsmenn heilbrigðis- og velferðarþjónustu — og gögn frá þessum löndum sýna að fjöldi tilkynntanna atvika hækkar þegar starfsmenn vita að þeir eru varðir. Fleiri tilkynningar þýðir betri gæðaeftirlit, ekki verri.

Ísland er að fylgja í þessum sporum — en á svæðinu sem snýr að velferðarþjónustu, þ.e. þjónustu við fatlaða, aldraða og aðra berskjaldaða hópa. Þessa þjónustu þiggja þúsundir Íslendinga daglega, margir þeirra með takmarkaða getu til að tala máli sínu sjálfir.

Samantekt: Af hverju skiptir þetta máli?

Samkvæmt gögnum Gæðaeftirlitsstofnunar velferðarþjónustunnar (GEV) hefur stofnunin umsjón með þjónustu sem þúsundir Íslendinga þiggja daglega — frá þjónustu við fatlaða til hjúkrunarheimila og barnaverndar. Alvarlegar óvæntar atvik eru sem betur fer sjaldgæf, en þegar þau koma upp, skiptir allt máli hvernig þau eru meðhöndluð.

Frumvarp ráðherrann, sem nú liggur á Alþingi, er skref í rétta átt. En kerfi þarf fólk til að nota það. Starfsmenn þurfa að vita réttindi sín. Sjúklingar og aðstandendur þurfa að vita hvert þeir leita.

Expert Zoom tengir þig við lögfræðinga og heilbrigðissérfræðinga sem geta ráðlagt þig í málum tengdum velferðarrétti, heilbrigðisþjónustu og réttindum sjúklinga — hvort sem þú ert starfsmaður í geiranum eða aðstandandi sem þarft upplýsingar.

Þessi grein er eingöngu til upplýsinga. Leitaðu alltaf til fagmanns í alvarlegar lagalegum eða heilbrigðislegum málum.