Sarah JohnsonMargar íslenskar fjölskyldur segja síðdegissamdirnar — tímabilið frá skólafresti þar til börnin eru að sofa — vera orðnar að „kapphlaupi við klukkuna" sem er að sliga þær, samkvæmt frétt DV í dag, 2. júní 2026. Þetta er ekki aðeins þreyta: heilbrigðissérfræðingar vara við að langvarandi kvöldstreita hjá foreldrum og börnum geti skilið eftir sig mælanlegar heilsufarslegar afleiðingar — og þær geta farið á milli kynslóða.
Hvað lýsa fjölskyldur yfir?
Samkvæmt DV-fréttinni frá 2. júní 2026 segja margar foreldrar að tímabilið eftir skóla — þegar á að sækja börn á frístundaheimili, gera heimanám, elda mat, þrífa heimilið, leysa málamiðlanir meðal systra og bræðra og samt fara á rekstur á morgun — sé svo þéttleikafylltur að mörg foreldrar finni til þreytu sem er annars eðlis en venjuleg vinnuþreyta.
Rannsókn DV frá mars 2026 sýndi að „mikill hraði og streita eru farin að birtast í heilsuleysi hjá stórum hópi Íslendinga" — og sérfræðingar benda á að þetta myndast ekki yfir nótt. Það er uppsafnaður þrýstingur frá mörgum árum af sama mynstri sem loks fer að kosta heilsuna.
Þessi vandamál er ekki eingöngu íslenskt. Rannsóknir um þetta sama fyrirbæri — sem sumir kalla „second shift" eða „kvöldskift" — sýna að það er hluti af breiðari þróun í iðnríkjum þar sem vinnuálag hefur aukist á sama tíma og félagsleg stuðningskerfi hafa minnkað.
Heilsufarsáhrif kvöldálagsins
Heilbrigðissérfræðingar greina á milli tveggja tegunda kvöldstreitu: bráðrar streitu (sem kemur og fer) og langvinnrar streitu (sem safnast upp). Það er hin síðarnefnda sem veldur mestu heilsufarslegum skaða.
Áhrif á foreldra: Þegar foreldrar eru stöðugt í „neyðarham" eftir vinnu — fara beint frá einum verkefnahamri í annan án hléa — gleymist sjálfsumönnun alveg. Taugakerfi líkamans heldur áfram að seyta kortisóli, þ.e. streituhormóninu, sem leiðir af sér svefnerfiðleika, kvíða, minnisleysi og á lengri tíma hjartalægar heilsuvandamál. Læknar hafa tengt langvinna kvöldstreitu við hækkað blóðþrýsting og aukna líkur á þunglyndi.
Áhrif á börn: Rannsóknir sýna að börn taka upp streituna hjá foreldrum sínum — bókstaflega. Þegar foreldrar eru undir miklu tímaálagi eru börn líklegri til að vera óróleg, eiga erfitt með einbeitingu og finna til kvíða. Á árinu 2026 hefur hlutfall íslenskra nemenda sem kvarta undan þreytu í efstu bekkjum grunnskóla farið í 41% samkvæmt opinberri rannsókn.
Þegar kvöldstreitan verður að langvinnri þunglyndiseinkennum: Sumar fjölskyldur þurfa meira en hvíld. Merkin um að þetta sé ekki lengur „venjuleg þreyta" eru m.a.: langvarandi svefnerfiðleikar hjá foreldrum eða börnum í meira en þrjár vikur, hegðunarbreytingar hjá börnum (reiðikast, afturför í þroska eða skólafirring), stöðugir vöðvaverkir eða höfuðverkur hjá foreldrum sem eru ekki tengjanlegir öðrum orsökum, og tilfinning um vonleysi eða yfirþyrmingu sem kemur fram í heimilislífi á hverjum degi.
Nýja ríkisúrræðið: FLIKK-verkefnið
Íslenska heilbrigðisráðuneytið tilkynnti í febrúar 2026 um fjárfestingu upp á 53 milljónir króna á þriggja ára tímabili í nýtt stafrænt heilsuverkefni að nafni FLIKK. Þetta er netstuðningur sem er sérstaklega hannaður fyrir foreldra barna á aldrinum 5 til 12 ára sem glíma við kvíða — og hjálpar foreldrum að þjálfa eigin svörun við streitu.
FLIKK byggir á hugfræðilegri hegðunarlæknisfræði (CBT) og hefur verið þróað í samvinnu við sérfræðilæknissamtök hér á landi. Hugmyndin er einföld en kraftmikil: þegar foreldrar læra að stjórna eigin kvíða og streitu, lærast það börnum. Tilkynning stjórnarráðsins lýsir markmiðinu sem „styrking láglægs geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og foreldra."
Þetta er skref í rétta átt — en margir sérfræðingar benda á að aðgangur að þjónustu eins og FLIKK er aðeins einn hluti af lausninni. Hinn hlutinn er viðurkenning á að fjölskyldustreita er heilsufarslegt vandamál sem þarf á faglegri umfjöllun að halda.
Hvað getur heilbrigðissérfræðingur gert?
Læknir eða sálfræðingur sem sér fjölskyldur getur veitt fjölþætta aðstoð:
Metið hvort um sé að ræða klinískan kvíða eða þunglyndi — bæði hjá foreldrum og börnum — frekar en „venjulega þreytu." Þessi greining skiptir miklu máli þegar kemur að meðferðarúrræðum.
Veitt ráðgjöf um svefnheilbrigði. Svefntruflanir eru oft fyrsta mælanlega merki um of mikla þrýsting á taugakerfið. Læknir getur greint hvort um sé að ræða svefnleysi sem tengist streitu eða aðra svefntruflanir.
Vísað áfram til sálfræðings, CBT-þjálfara eða þjónustumiðstöðvar heilbrigðisþjónustunnar á þínu svæði ef um langvinnt vandamál er að ræða sem þarfnast sérhæfðrar meðferðar.
Hjálpað með heilsufar barnsins — ráðgjöf fyrir foreldra um hvernig á að bregðast við hegðunarbreytingum hjá börnum á streitudögum án þess að ýta vandamálinu enn frekar áfram.
Hvenær á að leita til læknis?
Ef þú eða börn þín upplifja eftirfarandi í meira en tvær til þrjár vikur í röð, er rétt að hafa samband við heilbrigðisstarfsmann:
- Erfiðleikar með svefn sem hindra daglegar athafnir eða skólaverkefni
- Stöðugur höfuðverkur eða vöðvaspennan sem tengist ekki öðrum orsökum
- Tilfinnning um yfirþyrmingu sem kemur fram í heimilislífi á hverjum degi
- Börn sem sýna hegðunarbreytingar, verða mun pirrnari eða fara í bakvið í þroska í samanburði við fyrri tíma
Íslendingar hafa tilhneigingu til að þola mikið og réttlæta það sem „bara þreytu." En langvinn streita er heilsufarslegt vandamál, ekki siðferðislegur galli. Að leita sér hjálpar er styrktarmerki — og ef þú venst á síðdegiskapphlaupsrútínuna, þá er hættan sú að hún verður hluti af hvernig þig líður nánast alla tíð.
Þessi grein er til almennra upplýsinga og kemur ekki í stað læknisráðgjafar. Ef þú hefur áhyggjur af heilsu þinni eða barna þinna, hafðu samband við heilbrigðisstarfsmann.
