Elín ÓlafsdóttirDómsmálaráðherra Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir tilkynnti 20. apríl 2026 að unnið sé í fullri þróun við að leysa ofanfyllisvandann í íslenskum fangelsum, en vandinn er þess eðlis að hann leysist ekki í einu vetfangi. Fangelsi á Íslandi eru að springa þarna en þetta hefur beinar afleiðingar á réttindi þeirra sem eiga yfir dómi að fara.
Ofanfylli — þegar fangelsin duga ekki
Samkvæmt upplýsingum frá Dómsmálaráðuneytinu er ný háöryggisfangelsisstofnun áætluð við Stóra-Hraun. Kostnað er áætlaður um 18 milljarðar króna og byggingin getur geymt allt að 128 fanga þegar henni er lokið. Útboð á verkefninu verður bráðlega auglýst.
Á meðan bíða fangar og sakborninga við verri aðstæður en lög gera ráð fyrir. Ofanfylli hefur þekkt áhrif á:
- Gæði meðferðarþjónustu — minni aðgangur að endurhæfingarúrræðum
- Öryggi — meira álag á gæsluliðin eykur hættu á atvik
- Réttarfærslu — lengri biðtímar við meðferð mála
Hvað þýðir þetta fyrir þig sem sakborning?
Ef þú ert í fangelsi eða sakborningur í máli sem kynni að leiða til fangelsisvistar, er mikilvægt að þekkja réttindi þín. Íslensk lög veita þér nokkrar verndargirðingar sem ganga framar því sem gæsluliðið í ofulagðu fangelsi hefur leyfi til að brjóta:
1. Réttur til lögmanns Þegar þú ert handtekin/handtekinn eða sakborningur í máli hefur þú rétt á löglærðum talsmanni. Samkvæmt lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008 á gæsluvarðhaldsfangi rétt á lögmanni frá upphafi. Þessi réttur er ótakmarkaður og getur ekki verið neitað vegna ofanfyllisástands.
2. Réttur til mannúðlegrar meðferðar Stjórnarskrá Íslands og mannréttindasamningur Evrópu (ECHR, sem Ísland hefur fullgilt) banna meðferð sem er niðurlægjandi eða ómannúðleg, óháð aðstæðum í fangelsum. Ofanfylli sem leiðir til niðurlægjandi aðstæðna getur verið grundvöllur kæru til Mannréttindadómstóls Evrópu.
3. Réttur til heilbrigðisþjónustu Fangar hafa rétt á sambærilegri heilbrigðisþjónustu og almenningur. Ofanfylli sem leiðir til þess að þessari skyldu er ekki sinnt er brot á íslenskum lögum.
Rafrænt eftirlit: nýtt úrræði ríkisins
Til að létta á fangelsunum er stjórnvöld að skoða aukna notkun á rafrænu eftirliti (rafræn fotaband) sem valkost við fangelsisvistun. Þetta kerfi, sem þegar er í notkun í mörgum Evrópuríkjum, gefur dæmdum einstaklingum möguleika á að afplána hluta refsingar í heimahúsi undir stöðugu eftirliti.
Rafrænt eftirlit er ekki í boði í öllum tilvikum — dómstóll metur hvort þetta sé við hæfi miðað við eðli brots og persónulegar aðstæður. Dómstóllinn mun líklegast líta til þess hvort:
- Brotin eru af minni háttar (skuldamál, umferðarlagabrot o.fl.)
- Sakborningur er í fyrsta skipti dæmdur
- Ekki er hætta talin á því að hann muni fremja önnur brot
Hvað segja tölurnar?
Árið 2024 var fjöldi handtekinna og gæsluvarðhaldsfanga á Íslandi hærri en nokkru sinni fyrr í sögu landsins. Samkvæmt gögnum frá Ríkislögreglustjóranum jókst tíðni gæsluvarðhalds um tæplega 18% milli 2023 og 2024 — þróun sem er nú að þrýsta á fyrirhugaðar lausnir.
Samanborið við önnur Norðurlöndin er hlutfall fanga á hverja 100.000 íbúa á Íslandi í neðra lagi — en fjöldi nýrra mála, einkum tengdra fjölþjóðlegum glæpaklíkum og narkótikasmygli, hefur aukist verulega á undanförnum árum. Þetta þýðir að fangelsin glíma við bæði fjölda og flóknara persónufar.
Þjóðarsamningur um fangelsisvistun erlendis
Auk þess er Dómsmálaráðherra að kanna þjóðarsamning sem gerir Íslandi kleift að senda ríkisborgara erlendis til afplánunar, til að losa um þrengslurnar. Þetta er þegar tíðkanlegt í nokkrum Norðurlandaþjóðum.
Hvað þýðir þetta í reynd? Ef þú ert Íslensku ríkisborgari dæmdur til fangelsisvistar getur ráðherra í einstaka tilvikum neytt þess úrræðis — en þú átt rétt á að kæra slíka ákvörðun og krefjast þess að sitja afplánun hér á landi.
Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands
Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi manna í varðhaldi (CPT-samningurinn). Mannréttindanefnd Evrópu hefur þegar gefið út skýrslur þar sem hún beinir þeim tilmælum til Íslands að tryggja að aðstæður í fangelsum séu í samræmi við lágmarksstaðla. Ofanfylli bætist við þá áskorun.
Ef þú eða nánasti ættingi þinn er í íslensku fangelsi og þær aðstæður eru ómannúðlegar eða niðurlægjandi, getur verið mögulegt að kæra til Mannréttindadómstóls Evrópu. Þetta er löng og torfær vegur — en lögmaður getur metið hvort slík kæra á við.
Hvenær á að ráðfæra sig við lögmann?
Svar: Eins snemma og mögulegt er. Réttarfærsla í sakamálum á Íslandi er flókin, og ofanfyllisvandinn í fangelsum hefur gert meðferð mála meira viðkvæm tímaleg. Lögmaður getur:
- Komið fram fyrir þína hönd á öllum stigum rannsóknar og dómsmeðferðar
- Gert kröfu um frjálsræðisúrræði eins og rafrænt eftirlit þar sem slíkt á við
- Tryggt að réttindi þín fari ekki forgörðum vegna kerfislegra vandamála
Samkvæmt Þjóðskrá Íslands og Dómsmálaráðuneytinu er stjórnvöldum ætlað að tryggja réttindi allra fangar og sakborninga, óháð því hversu þröngt er í fangelsunum. Ef þú telur að réttindi þín séu brotin, getur lögfræðingur hjálpað þér að leggja fram formlega kæru.
Á Expert Zoom getur þú ráðfært þig við sérfræðing á sviði lögfræði og fengið skjótar svör við spurningum þínum um réttindi sakborninga og fangelsisskilyrði á Íslandi.
Athugasemd: Þessi grein er skrifuð til fræðslu og er ekki ætluð sem lögfræðileg ráðgjöf í einstaka málum. Hafðu samband við löglærðan talsmann til að fá persónulega ráðgjöf.
