Maður vaknar upp og sér eigin dauðatilkynningu: hvað má gera lögfræðilega?

Sölvi Guðmundarson vaknaði 10. apríl 2026 og sá eigin dauðatilkynningu í Morgunblaðið — en hann var á lífi og heilsu. Konan sem stóð að baki brotinu hafði þegar verið kærð til lögreglu af sjö einstaklingum vegna stalkeri, þar á meðal Sölvi sjálfur. Málið vekur brýnar spurningar um hvernig lagakerfið verndar þolendur.

Hvað gerðist 10. apríl?

Dauðatilkynningin var send til Morgunblaðsins í gegnum hefðbundnar leiðir. Blaðið hafði enga sýnilega ástæðu til að efast um hana og birti hana sem venjulega tilkynningu. Þegar Sölvi uppgötvaði hana skrifaði hann strax á Facebook: „Kæru ættingjar og vinir, þeir sem hafa sent mér skilaboð til að athuga hvort ég sé virkilega dáinn, þá er það ekki raunin og ég er lífs og heilsu."

Lögreglan á Suðurnesjum handtók konu stuttu síðar í tengslum við málið. Rannsókn er hafin og málið er nú í höndum dómkerfisins. Morgunblaðið birti opinbera afsökunarbeiðni til Sölva, fjölskyldu hans og lesenda og sagðist ætla að „tæma allar leiðir til að komast að því hvernig þetta gerðist."

Hvað segja lögin um fölsk dauðatilkynning?

Málið snýr að tveimur lögbundnum sviðum á Íslandi: skjalafölsun og stalkeri. Báðar geta leitt til alvarlegar refsiáhrif.

Skjalafölsun og ærumeiðingar: Að gefa út rangar upplýsingar í nafni annars einstaklings til að skaða orðspor hans eða vekja ranga trú hjá almenningi getur talist brot gegn ákvæðum almenna hegningarlaga um skjalafalssagnir. Slíkt brot getur varðað sektum eða fangelsisvist. Dauðatilkynning í þekktum dagblaði er opinbert skjal að mati margra lögfræðinga — og ósannleikurinn í henni hefur bein áhrif á heiður og mannorð þess einstaklings sem hún snýr að.

Stalkeri-lög á Íslandi: Endurtekin hegðun til að ógna, fylgja eftir eða valda öðrum kvíða er refsiverð á Íslandi samkvæmt lögum sem tóku gildi eftir víðtækar breytingar á almenna hegningarlögunum. Refsing getur numið fangelsi allt að fjórum árum eftir alvarleika málsins. Í þessu máli hafði sökuðu konan þegar safnað sér sjö kærum frá sjö mismunandi einstaklingum áður en hún skilaði inn dauðatilkynningunni — sem þýðir að mynstrið var þegar metið sem vandamál af lögreglu.

Stalking í stafrænum tíma — ný form, sama vandinn

Málið Sölva dregur fram mikilvæga staðreynd: stalkeri er ekki lengur eingöngu líkamleg eftirför. Í stafrænum tíma tekur það á sig form netárásar, fölsunar skjala og beinna árásar á lagalegt og félagslegt sjálfræði þolendans.

Samkvæmt rannsóknum á Norðurlöndum hafa net-tengd stalkeri-mál aukist um meira en 40% frá 2020. Á Íslandi skráðu yfirvöld 283 kærur vegna stalkeri á árunum 2021 til 2023, samkvæmt gögnum frá Ríkislögreglustjóra. Sérfræðingar benda á að þolendur séu oft of lengi að tilkynna slík mál — vegna skömmunar, óvissu, eða óttans við ekki að vera trúaðir. En sönnunargögnin safnast upp. Og dómskerfið tekur þessa mál alvarlega á Íslandi í dag.

Lögvernd þolenda: réttindi þín

Ef þú ert að glíma við sambærilegt ástand — hvort sem um ræðir eftirför, netárásir, skjalafölsun eða aðrar forms kynferðislegrar eða persónulegrar árásir — þá er þess virði að þekkja réttindavernd þolenda:

• Nálgunarbann getur verið gefið út af lögreglu tafarlaust og án þess að formlegt ákæruferli sé þegar hafið
• Nafnleynd þolenda er möguleg í tilteknum málum þar sem persónulegar upplýsingar þolenda geta orðið hluti af opinberum gögnum
• Skjalafals og ærumeiðingar eru saksóknarhæf samkvæmt almenna hegningarlögum og þolendur geta krafist bætur fyrir tjón á orðspori, tilfinningalegt tjón og efnahagslegt tjón þar sem við á
• Þverþjóðleg mál: Ef hluti brotsins á sér stað yfir landamæri eða á netinu geta lögreglusamvinnusamtök hjálpað til við rannsókn

Mikilvægast er að ganga frá sönnunargögnum tafarlaust: skjáskot, tímasettar skilaboð, vitnar og hvers kyns skrifleg gögn eru allt nothæf sönnunargögn í íslenskum dómi.

Hvað á þolandi að gera núna?

Ef þú uppgötvar að einhver hefur:

• Skráð þig sem látinn hjá opinberum stofnunum
• Sent ranga tilkynningu í þínu nafni til blaðaútgefanda eða annarra
• Elt þig eða sett þig í ótta með endurtekinni hegðun

...þá er í fyrsta lagi rétt að hafa samband við lögregluna sem sér um þitt hverfi. Í öðru lagi skaltu hafa samband við lögfræðing sem þekkir til stalkeri- og persónuverndar-löggjáfar á Íslandi. Lögfræðingur getur metið hversu sterk sönnunargögnin eru, hvort eigi að leggja á kæru, og hvernig best er að verja sig á meðan mál er til rannsóknar.

Skv. reglum island.is geta einstaklingar einnig farið fram á formlega leiðréttingu á skrám í þeirra nafni hjá þar til bærum yfirvöldum ef rangar upplýsingar hafa verið skráðar.

Boðskapur málsins Sölva

Sölvi er lífs og heilsu — en málið hans er brýn áminning. Þegar stalkeri-hegðun nær því stigi að nota lögleg kerfi gegn þolendum — eins og opinbert dagblað eða opinberar skrár — þarf þolandi að nota sömu kerfi til mótvægis: lögreglu, dómkerfið og sérfræðilega lögfræðiaðstoð. Þú þarft ekki að bíða þar til hlutir eskaleríst. Lögfræðingur sem þekkir til þessa málaflokks á Íslandi getur hjálpað þér að skilja hvað þú getur krafist og hvenær þú eigir að grípa til aðgerða.

Þessi grein er til fræðslu og kemur ekki í stað lögfræðiráðgjafar. Ef þú ert í akútu hættuástandi skaltu hafa samband við lögregluna á 112.