Elín ÓlafsdóttirUm það bil 50 manns voru handtekin 28. apríl 2026 í samræmdum Europol-aðgerðum gegn skipulagðri brotastarfsemi í Eystrasaltssvæðinu — og lögreglan á Austurlandi tók þátt. Aðgerðin, EMPACT Trident, var stjórnað af Svíþjóð og náði yfir Danmörku, Finnland, Eistland, Lettland, Litháen, Þýskaland, Noreg og Ísland. Þetta er í senn skref fram á veginn í alþjóðlegri löggæslu — og innkall til að skoða hvernig skipulagð brotastarfsemi þróast á Íslandi.
EMPACT Trident — hvað fór fram?
EMPACT (European Multidisciplinary Platform Against Criminal Threats) er rammi Europols fyrir samhæfðar aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi í Evrópu. EMPACT Trident beinir sjónum að Eystrasaltssvæðinu, þar sem flutningsleiðir milli austur og vestur Evrópu bjóða upp á tækifæri fyrir glæpasamtök.
Í þessari aðgerð voru yfir 33.000 einstaklingar skoðaðir og yfir 22.000 ökutæki rannsökuð á landamærastöðvum og hafnarbakkanum. Auk þeirra fimmtíu sem handteknir voru, voru 150 lögregluathuganir skráðar, um 500 sektir gefnar út og 20 einstaklingar beðnir að snúa við við landamæri.
Glæpir sem aðgerðin beindist að: fíkniefnasmygl á milli landa, peningaþvætti, smygl á stolnum varningi, hættulegur úrgangur og umhverfisbrot.
Norræna-leiðin: helsta inngangsgáttin
Á Íslandi beindi einn lögreglufulltrúi frá Lögreglunni á Austurlandi sjónum að komu Norrænu — þess eina farskips sem tengir Ísland beint við meginland Evrópu, um Faereyjar og Seyðisfjörð. Þetta er þekkt innkomubraut: um hana berast farþegar og ökutæki frá Danmörku, Þýskalandi, Holland og Bretlandi beint til landsins — oft án þess að gangast undir nákvæma skoðun.
Samhliða EMPACT Trident-aðgerðinni, en ótengt henni beint, voru um 43 kíló af kókaíni haldið uppi í Austurlandi — í ökutæki sem komið hafði hingað um Norrænu. Þetta er ein stærsta einstaklingslagðu fíkniefnalagningin á Íslandi á undanförnum árum og sýnir hvaða hlutverki þessi leið gegnir í alþjóðlegu fíkniefnaflæði.
Ísland og Europol — vaxandi þátttaka
Íslenska ríkið birti fyrstu þjóðlegu stefnu sína gegn skipulagðri brotastarfsemi í febrúar 2026 — eftir gagnrýni um að lögreglan skortir heimildir og mannafla til að bregðast við vaxandi glæpasamtökum. Stefnan gerir ráð fyrir aukinni þátttöku í alþjóðlegum samstarfsverkefnum, nýjum tæknilegum gæslutækjum og betri samræmingu milli lögregluviðvera. Samkvæmt Europol er Ísland meðal smærri þátttakenda í EMPACT-rammanum en þátttakan hefur vaxið jafnt og þétt á síðustu árum.
Þátttaka í slíkum aðgerðum þýðir ekki einungis handtökur — hún þýðir einnig upplýsingaskipti, aðgang að Europol-gagnagrunnum og samhæfðar rannsóknir sem einstaka lögregluembætti gætu ekki ráðið við ein og sér. Þetta er grundvöllur þess að smátt ríki eins og Ísland geti tekist á við glæpasamtök sem starfa yfir mörg lönd og nota flóknar fjárhagslegar leiðir.
Þátttaka Íslands í Eurojust-málum jókst einnig á árinu 2026 — og sérfræðingar telja að þróunin sé merki um að íslenskar yfirvöld taki þetta vandamál nú alvarlegar en áður.
Hvað þýðir þetta fyrir venjulega Íslendinga?
Skipulagð brotastarfsemi er ekki einungis vandamál stórra þorpa og heimsborga. Hún hefur bein áhrif á daglegt líf þeirra sem búa í löndum þar sem hún vex:
Hækkun á fíkniefnaoflægi — Þegar fíkniefnasmygl eykst, eykst líkurnar á að efnin berist til heimabyggða. Þetta getur áhrif á ungmennasafnaðarstaðir, skóla og fjölskyldur.
Peningaþvætti og verðlag — Glæpasamtök þvætta oft peninga í gegnum fasteignamarkaðinn, veitingahús og þjónustufyrirtæki. Þetta getur í sumum tilvikum skekkt verðlag á markaðnum og gert heiðarlegu fyrirtæki erfiðara um vik að keppa.
Réttarvernd einstaklinga — Í rannsóknum á skipulagðri brotastarfsemi geta einstaklingar, sem eru í nánu sambandi við þá sem grunað er, komið að sem vitni eða jafnvel undir rannsókn. Í slíkum aðstæðum skiptir miklu máli að vita réttindi sín.
Hvað á borgarinn að vita um réttindi sín?
Ef þú ert kallað til yfirheyrslna sem vitni, ef maðurinn þinn er handtekinn, eða ef þú ert að standa frammi fyrir rannsókn — hvort sem þú ert grunaður eða ekki — gilda ákveðin lögréttindi:
Rétturinn til lögmanns — Í íslensku réttarkerfi, eins og í flestum Evrópulöndum, á handtekinn einstaklingur rétt á að hafa samband við lögmann áður en hann er yfirheyrt. Þetta á einnig við ef þú ert kallað sem grunaður vitni.
Rétturinn til að þegja — Þú ert skyldugt að gefa upp nafn þitt og kennitölu, en enginn er skyldur til að svara spurningum sem geta skaðað hann sjálfan. Þetta er grundvallarréttindi í íslenskum rétti.
Rétturinn til gagnsæis — Ef gögn um þig eða fyrirtæki þitt eru notuð í rannsókn, getur verið hægt að krefjast upplýsinga um hvaða gögn eru til og hvernig þau eru notuð — undir vissum kringumstæðum.
Sjá einnig grein um fyrstu þjóðlegu skipulagðra glæpastefnu Íslands og hvað hún þýðir fyrir réttindi borgara.
Lögfræðileg ráðgjöf í flókinni stöðu
Þegar lögreglan bustar heimili, handtekur kunningja þinn eða þú ert kallaður til yfirheyrslu — er mikilvægt að þekkja réttindi sín. Á Expert Zoom getur þú haft samband við lögfræðing sem þekkja íslenskt refsivarnarlög og getur veitt þér ráðgjöf á stuttum fyrirvara — hvort sem um er að ræða spurningar um réttindi, aðstoð á yfirheyrslu eða skilning á réttarferlum.
Þessi grein er eingöngu til upplýsinga og kemur ekki í stað lögfræðilegrar ráðgjafar. Til að fá nákvæma ráðgjöf um mál þitt skaltu leita til sérfræðings.
