Elín ÓlafsdóttirÍsland kynnti sína fyrstu þjóðlegu stefnu gegn skipulagðri glæpastarfsemi þann 2. febrúar 2026. Dómsmálaráðherra Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir kynnti stefnuna, sem ber heitið „Öruggara Ísland", á ráðstefnu þar sem bent var á að fjöldi skipulagðra glæpahópa hér á landi hefur tvöfaldast á tíu árum og er nú um 20 skipulegar glæpahópar á landsvísu. Þessi þróun hefur þjóðmálalegar afleiðingar — og lagalegar afleiðingar sem besta íslenska borg og landsmenn þurfa að þekkja.
Hvað þýðir þetta í raun? Og hvað á einstaklingurinn að vita um réttindi sín og skyldur í þessum nýja lagalega umhverfi?
Hvað er í stefnunni?
Stefnan „Öruggara Ísland" inniheldur fjölda ráðstafana sem lögreglan og löggæsluyfirvöld fá til handa til að takast á við skipulagða glæpastarfsemi. Þær eru:
- Löglæging myndbandsöryggismyndavéla (body cameras) hjá lögreglumönnum
- Aukið eftirlit á höfnum og flugvöllum og sterkara greingarferli á farþegagögnum
- Betra samstarf við Europol og Interpol — þar á meðal aukin deiling upplýsinga um einstaklinga sem tengjast glæpahópum
- Endurskoðun refsiréttar og þyngri viðurlög þar sem brot eru framkvæmd í nafni skipulagðra glæpahópa
- Breiðari notkun á brottvísanarbönnum þannig að einstaklingar sem dómfelldir eru og vísa af landi brotna, geta ekki snúið aftur til Íslands
Þessara ráðstafana er gætt í heild sem stefnuyfirlýsing en framfylgni krefst þingsávörpunar og lagabreytinga sem eru enn í gangi.
Tvöfaldun glæpahópa — hvað þýðir það?
Þegar lögreglan segir að glæpahópar hafi tvöfaldast á tíu árum er hér um að ræða hópa með þrjá til tuttugu einstaklinga, sem tengjast saman skipulega í þeim tilgangi að fremja glæpi. Þetta eru ekki eingöngu erlend fyrirbæri — hluti þessara hópa er af innlendu uppruna eða hefur þróast í íslenskt samfélag.
Tilvísunin til meiri þátttöku gervigreindar í sviksamlegri starfsemi (fraud) og beinu rekruteringa á berskjaldaðar einstaklingar er einnig áhyggjuefni sem stefnan beinir sjónum að. Netsvindl, kynþáttabundin hlutfallsleg aukning og útlægð rekrútering þýðir að þetta eru ekki einungis glæpir sem gerast í lokuðum hringjum.
Hvað þýðir þetta lagalega fyrir einstaklinga?
Nýja stefnan og fyrirhugaðar lagabreytingar hafa beinar afleiðingar á réttindi og skyldur almenns borgara:
Auknar eftirlitsheimildir: Lögreglan gæti í framtíðinni fengið heimildir til að fylgjast með einstaklingum sem eru ekki undir beinum grun um ákveðið brot — eingöngu vegna tengsla við þekkta glæpamenn. Þetta er umdeilt í lagalegu samhengi og líklegt er að það verði kærð til dómstóla ef það er framkvæmt.
Réttarleg staða ef maður er í tengslum við glæpamenn: Ef einstaklingur er „tengdur" glæpahóp, jafnvel án vitundar, getur hann lent í eftirliti. Hér er mikilvægt að vita hverjir réttindanna eru: rétturinn til að þegja við lögregluyfirheyrslur, rétturinn til lögfræðilegrar ráðgjafar og rétturinn til að kæra ígrundunarrit eða önnur skjöl sem koma þér til skaða.
Réttarleg áhrif brottvísanarbanna: Þegar stefnan fer í gegn þingið mun hún hafa áhrif á erlenda ríkisborgara sem hafa verið dæmdir eða eru grunaðir. Ef þú ert útlendingur búsettur á Íslandi er það mikilvægt að ganga úr skugga um hvort ný löggjöf geti haft áhrif á lögleg réttindi þín til dvalar.
Heimilislegar rannsóknir: Nýjar reglur um gagnagreiningu kunna að þýða auknar eftirlitsheimildir á rafrænum samskiptum. Hér er lagaleg ráðgjöf lykilatriði — þú átt rétt á að vita hvaða gögn lögreglan safnar um þig og á hvaða lagagrundvelli.
Hvernig verndar maður sig lagalega?
Þótt flestir Íslendingar séu fjarri glæpastarfsemi, kalla þessar breytingar á aukna meðvitund um réttindi. Hér eru nokkur atriði sem er gott að hafa í huga:
- Þekktu réttindi þín — þú átt rétt á lögfræðilegri aðstoð ef lögreglan óskar eftir viðtali eða heimsókn
- Skoðaðu kæruheimildir — ef þér þykir einhver aðgerð lögreglu vera ólögmæt, getur lögmaður aðstoðað þig við að kæra hana
- Gættu þín á netsvikum — þar sem gervigreind er notuð í sviksamlegri starfsemi þurfa allir að vera vaknir á vel þekktum blekkingum eins og phishing og svo kallaðar „romance scam"
- Fáðu faglega ráðgjöf ef þig hreyfa þessar breytingar — hvort sem þú ert útlendingur, rekstrarmaður eða einfaldlega áhugasamur borgari
Þetta er breyting sem þarf að fylgjast með
Í mars 2026 kynnti ríkisstjórnin viðbótarlöggjöf sem inniheldur yfir eina milljarð króna til aðgerða gegn glæpum — þar af 500 milljónir til sérstakra rannsóknarhópa. Þetta er merki um að þingsályktun og lagafesting er á næsta skeiði.
Samkvæmt opinlegum upplýsingum frá stjórnvöldum á Ísland.is eru lögregluyfirvöld að vinna að útfærslu stefnunnar og senda inn frumvarp til Alþingis á yfirstandandi þingsetri. Það er von á breytingum á þessu ári.
Íslenskt réttarkerfi í þróun
Ísland er smátt þjóðfélag þar sem þekking og samskipti eru náin. Þetta hefur bæði kosti og galla þegar kemur að löggæslu: auðveldara er að veita hverjum sem er eftirlit, en hætta á óréttlæti eða of breiðri túlkun lögregluhliðveitu er raunveruleg.
Þegar ný löggjöf er sett í samhengi við eftirlitsheimildir er það lykilatriði að hafa tiltrú á réttarkerfinu. Dómstólar á Íslandi eru sjálfstæðir og hafa í gegnum tíðina staðið vörð um borgaraleg réttindi. En það þýðir ekki að einstaklingar eigi ekki að vera upplýstir og vakir.
Lögfræðingur getur hjálpað þér að skilja réttarleg réttindi þín í nýju umhverfi aukins eftirlits. Ef þú vilt ráðgjöf um hvað nýju lögin þýða fyrir þig — hvort þú sért einstaklingsleg persóna, útlendingur búsettur á Íslandi eða fyrirtækiseigandi — getur sérfræðingur á Expert Zoom aðstoðað þig við að fara í gegnum þessar breytingar og tryggja að þú þekkir réttindi þín.
