Sarah JohnsonYfir 23 milljóna rúmmetrar af kviku hafa safnast undir Svartsengi á Reykjanesskaga frá síðasta eldgosi í júlí 2025, og Veðurstofa Íslands segir líklegt að eldgos eða kvikugangur geti átt sér stað á næstu vikum. Meðfylgjandi hættan er ekki bara eldurinn sjálfur — heldur eru það eitraðar gufur sem berast langt inn í þéttbýlið og geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar.
Hvað eru brennisteinsvetni og SO₂?
Brennisteinsvetni (H₂S) og brennisteinsdíoxíð (SO₂) eru tvær helstu gastegundir sem gefa frá sér lykt og eru losnar við eldgos og jarðhitavirkni. Báðar geta valdið heilsuskaða, sérstaklega hjá þeim sem þjást af öndunarfærasjúkdómum.
Brennisteinsvetni (H₂S) hefur sterka lykt líkt og rotnuð egg. Lítið magn getur valdið sársauka í augum, þroti í nefi og erting í hálsi. Við háar styrklur getur það lamið lyktarskynið þannig að fólk skynji ekki hættu — einmitt þess vegna er það sérlega hættulegt.
Brennisteinsdíoxíð (SO₂) er efni sem breytist í þéttblendar yfirborðsfrumur lungna í brennisteinsýru. Það ertir augu, nef, háls og lungna og getur komið af stað astmaköstum. Rannsóknir á Íslandi, sérstaklega í kjölfar Holuhraun-eldgossins 2014–2015, sýna að úthlutun lyfjanna á móti astma jókst verulega á þeim svæðum sem urðu mest fyrir áhrifum gasmengununar — úr 129 í 158 einstaklinga á dag.
Hverjir eru í mestri hættu?
Samkvæmt upplýsingum frá Embætti landlæknis eru eftirfarandi hópar í sérstakri hættu:
- Astmasjúklingar og aðrir með lungnasjúkdóma — jafnvel lítið magn SO₂ getur kallað fram kast
- Hjartasjúklingar — súrefnisskortur sem gufurnar valda getur aukið álag á hjarta
- Þungaðar konur — rannsóknir benda til tengingar milli gasmengununar og fósturskemmda
- Börn undir 5 ára aldri — öndunarvegir þeirra eru viðkvæmari og þeir anda hraðar
- Aldraðir yfir 70 ára — veiklaðar varnir líkamans gegn efnum í lofti
Heilbrigðir einstaklingar geta líka fengið einkenni ef styrkur gufanna er nógu hár — höfuðverk, ógleði, augnertingu og erfitt með að anda eru algeng fyrstu merki.
Hvað segir Veðurstofa Íslands um stöðuna?
Samkvæmt nýjustu mælingum frá Veðurstofu Íslands hefur kvikumagn undir Svartsengi aldrei verið meira frá upphafi þessa eldgosaröð. Kvikan safnast á sér með svipuðum hraða og fyrir síðasta eldgos. Hætta er á kvikugangi og mögulegu gosi á SundhnúkagígaNum á næstu vikum.
Gasmengun sem berst frá eldgosum eða jarðhitasvæðum á Reykjanesskaga getur borist langt með vindi — jafnvel inn í höfuðborgarsvæðið. Þegar gult eða appelsínugult viðvörunarmerki er gefið út vegna gasmengununar er mikilvægt að bregðast skjótt við.
Hvað á að gera þegar gasmerkingar berast?
Sérfræðingar ráðleggja eftirfarandi:
Ef þú ert úti:
- Farðu inn strax þegar lykt finnst eða augn fara að gráta
- Dragðu hlustun á Veðurstofuna og farðu eftir leiðbeiningum
- Ef þú ert í bíl, lokaðu loftræstingunni og farðu í endurinnblásningu
Innandyra:
- Lokaðu gluggum og dyrum
- Notaðu loftræstikerfi sem eru með síum ef mögulegt er
- Slökktu á viftur sem draga loft að utan inn
Þegar á að hringja í lækni:
- Einkenni astma sem svara ekki venjulegum lyfjum
- Þrýstingur eða sársauki í brjósti
- Skert meðvitund eða rugl
- Einkennin lagast ekki þótt þú fáir í þig ferskt loft
Hvenær þarftu sérstaka læknaráðgjöf?
Það sem flestir gera ekki er að hafa samband við lækni eftir á — þegar einkennin hafa farið en ósennilegt er að þau komi aftur. Rannsóknir sýna þó að endurtekin útsetning getur hægt og rólega skert lungnastarfsemi, jafnvel þótt einkenni séu væg.
Ef þú eða einhver í fjölskyldu þinni hefur:
- Þjáðst af öndunarvandamálum síðan síðasta gasmengununartilvik
- Veikst í hvert skipti sem gufur berast
- Aldrei fengið metið lungnaástand þrátt fyrir einkenni
...þá gæti verið rétt að leita til læknis eða sérfræðings á sviði lungnalækninga. Snemma greining og fyrirbyggjandi meðferð geta skipt sköpum fyrir þá sem búa á Reykjanesskaga eða nálægt eldgossvæðum.
Heilsugæslulæknir getur metið hvort þú tilheyrir áhættuhóp, mælt lungnastarfsemi og útbúið neyðaráætlun ef gasmenggun versnar. Á Expert Zoom getur þú leitað ráðgjafar hjá heilsufarssérfræðingum sem skilja vel þær einstöku áskoranir sem íslenskt loftslag og jarðfræði skapar.
Hvað þýðir viðvörunarstigið?
Veðurstofa Íslands notar þrep til að lýsa hættu vegna eldgosavirkni og gasefna:
- Gult stig: Vísbendingar um aukna virkni — vöktun eykst en engin bráð hætta
- Appelsínugult stig: Hækkuð óróleiki — líklegt er að virkni aukist og hætta gæti skapast á skömmum tíma
- Rautt stig: Gosið hefst eða er yfirvofandi — gasmengun er líkleg í nálægu svæði
Í dag er Reykjanes-Svartsengi-kerfið á appelsínugulu stigi, sem þýðir að ráðlegar varúðarráðstafanir eru í fullu gildi. Íbúar á Reykjanesskaga, sérstaklega í Grindavík og nærliggjandi sveitarfélögum, ættu að hafa ávallt aðgang að niðurskrifaðri útgáfu af viðbragðsáætlun sinni ef einkennagöng berast.
Langtímaáhrif gasmengununar á heilsu
Þó flest einkenni gasmengununar séu tímabundin þá geta endurtekin komuköst sett varanleg spor. Íslenska rannsóknin á Holuhraun-gosi 2014–2015, sem birt var í fagtímaritinu Environmental Health, sýndi að til lengri tíma:
- Jókst notkunin á berkjuvíkkandi lyfjum um 22% í svæðum sem voru mest útsett
- Hækkuðu sjúkrahúsinnlagnir vegna öndunarfæravandamála í nágrenninu
- Greindust fleiri nýir astmasjúklingar meðal barna í grunnskólaaldri
Þetta þýðir að þótt þú finnir ekki mikið fyrir gasinu á meðan á útsetningunni stendur gæti áhrifin komið fram seinna. Sérstaklega fyrir börn og ungt fólk sem er enn að þróa lunga sín getur endurtekin útsetning haft langtímaáhrif á öndunarstarfsemi.
Ráðgjöf frá lækni — þegar fara á til sérfræðings
Heilsugæslulæknir getur metið hvort þú tilheyrir áhættuhóp, mælt lungnastarfsemi og útbúið neyðaráætlun ef gasmenggun versnar. Á Expert Zoom getur þú leitað ráðgjafar hjá heilsufarssérfræðingum sem skilja vel þær einstöku áskoranir sem íslenskt loftslag og jarðfræði skapar.
Bókaðu tíma hjá lækni ef:
- Þú hefur áhyggjur af langvarandi útsetningum á liðnum misserum
- Einhver í fjölskyldunni hefur fengið nýja öndunarfæravandamál
- Þú vilt fara yfir hvort lyfjameðferð þín sé uppfærð áður en næsta gos kemur
Yfirlýsing
Þessi grein er til almennrar fróðleiks og kemur ekki í stað læknaráðgjafar. Ef þú ert með bráð einkenni, hafðu samband við heilsugæsluna þína eða hringdu í 112.
