Sophie BoschDe Nederlandse staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk verklaarde op 6 maart 2026 in de Tweede Kamer dat hij hoopt de militaire dienstplicht niet opnieuw in te hoeven voeren, maar dat hij het "niet kan uitsluiten." Die uitspraak zorgde voor brede maatschappelijke discussie — en voor een eenvoudige vraag die veel Nederlanders sindsdien stellen: als ik opgeroepen word, wat zijn dan mijn rechten?
Wat is de huidige status van de dienstplicht in Nederland?
De verplichte militaire dienst is in Nederland formeel gesuspendeerd since 1 mei 1997. Dat betekent dat de wet nog steeds bestaat, maar dat niemand actief opgeroepen wordt. Alle 17-jarigen ontvangen jaarlijks een dienstplichtbrief van het ministerie van Defensie — een registratieverplichting die niets verandert aan hun dagelijks leven.
Wat wel veranderd is: de politieke druk. Coalitieakkoorden van CDA, VVD en BBB bevatten expliciete steun voor het herinstellen van een moderne dienstplicht als het vrijwilligerstekort aanhoudt. Het doel — het uitbreiden van de krijgsmacht van circa 80.000 naar 122.000 militairen voor 2030 — lijkt zonder aanvullende maatregelen moeilijk haalbaar, aldus analyses van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Welke rechten heeft u als u een dienstplichtbrief ontvangt?
Recht op informatie. De brief die u ontvangt is geen oproep. U bent wettelijk verplicht uw gegevens te registreren, maar u hoeft niet te reageren met een aanmelding voor actieve dienst. Lees de brief zorgvuldig: er staat altijd vermeld wat de concrete verplichting inhoudt.
Recht op bezwaar. Mocht er een daadwerkelijke oproep volgen, dan kunt u in bezwaar gaan. De gronden voor vrijstelling zijn vastgelegd in de Kaderwet Dienstplicht en omvatten onder meer gewetensbezwaren (erkend via de Wet gewetensbezwaren militaire dienst), gezinssituaties en medische redenen.
Recht op gewetensbezwaar. De Wet gewetensbezwaren militaire dienst (Wgmd) biedt de mogelijkheid om een vervangende burgerdienstplicht te verrichten in plaats van militaire dienst. Een aanvraag moet schriftelijk worden ingediend bij het ministerie van Defensie. Een advocaat gespecialiseerd in bestuursrecht kan u helpen bij het formuleren van een juridisch sterk verzoek.
Recht op juridische bijstand. Bij een geschil over een oproep of een opgelegde sanctie heeft u recht op rechtsbijstand. Als u geen hoge inkomsten heeft, kunt u in aanmerking komen voor gefinancierde rechtsbijstand via het Juridisch Loket.
Selectieve dienstplicht: wat houdt dat in?
De staatssecretaris heeft ook gesproken over een mogelijke "selectieve dienstplicht" — een model waarbij niet alle leeftijdsgroepen opgeroepen worden, maar alleen mensen met specifieke profielen of vaardigheden. Dit model bestaat al in Noorwegen en Zweden, en de Tweede Kamer heeft de regering gevraagd de haalbaarheid ervan te onderzoeken.
Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu valt iedereen die in Nederland woont en de Nederlandse nationaliteit heeft tussen de 17 en 45 jaar in principe onder de dienstplicht. Dat zijn naar schatting enkele miljoenen mensen.
Wat doet u als u oproepingspapieren ontvangt?
Stap 1: Lees de oproep zorgvuldig. Controleer de termijnen, de reden van oproeping en de bezwaarmogelijkheden die worden vermeld.
Stap 2: Verken uw uitzonderingsgronden. Medische aandoeningen, gezinsverplichtingen of gewetensbezwaren moeten tijdig en correct worden onderbouwd. Informeer bij een advocaat of het Juridisch Loket.
Stap 3: Dien bezwaar in binnen de gestelde termijn. Bij bestuursrechtelijke besluiten geldt doorgaans een bezwaartermijn van zes weken. Wie te laat is, verliest het recht op bezwaar.
Stap 4: Overweeg juridische bijstand. De materie is complex en de gevolgen van fouten zijn aanzienlijk. Een advocaat met ervaring in bestuurs- of militair recht kan uw positie beoordelen en u begeleiden.
Dit artikel is informatief en vormt geen juridisch advies. Raadpleeg een gekwalificeerde advocaat voor uw specifieke situatie.
Wat als u het oneens bent met een medische keuring?
Wie opgeroepen wordt voor de dienstplicht, ondergaat een medische keuring bij het Centraal Bureau voor Keuringen. Als u het niet eens bent met de uitkomst, kunt u een herkeuring aanvragen. Bij aanhoudend geschil is een second opinion via een onafhankelijk medisch specialist mogelijk. Een advocaat kan u begeleiden in dit administratieve traject.
Mensen met een chronische aandoening — zoals diabetes, een hartkwaal of een ernstige psychische aandoening — worden doorgaans ingedeeld in categorie "ongeschikt voor militaire dienst". De criteria zijn vastgelegd in het Militair Keuringsreglement. Het is echter altijd verstandig om dit schriftelijk te laten vaststellen, zodat u documentatie heeft bij eventuele geschillen.
Nederland in een bredere Europese context
De discussie over dienstplicht speelt zich niet in een vacuüm af. Noorwegen voerde in 2016 al een genderneutrale dienstplicht in; Zweden herstelede de dienstplicht in 2017. Litouwen en Letland hebben vergelijkbare stappen gezet als reactie op de verslechterde veiligheidssituatie in Europa.
In dit perspectief is de Nederlandse politieke discussie van 2026 niet uitzonderlijk, maar onderdeel van een bredere heroriëntatie op collectieve veiligheid in de EU en NAVO. Kennis van uw rechten is in dit klimaat geen luxe — het is een praktische noodzaak.
De kans dat de dienstplicht op korte termijn verplicht wordt, is vooralsnog klein — maar het politieke klimaat verandert snel. Voor wie alvast zijn rechten wil kennen, is professioneel juridisch advies een verstandige eerste stap. Op Expert Zoom vindt u advocaten gespecialiseerd in bestuursrecht en militair recht die u snel en helder kunnen informeren. Zie ook: Duitsland voert reisbeperking in voor dienstplichtigen: wat betekent dit voor Nederlanders?
