Elín ÓlafsdóttirÞjóðhátíðardagurinn 17. júní 2026 er nú aðeins 16 dögum í burtu — og þúsundir launþega á Íslandi fá beiðnir frá vinnuveitendum um að mæta í vinnu á þessum algenga frídegi. Hvaða réttindi eiga þeir? Hvað segja íslensk lög um þessa sérstöku stöðu og hvenær á að leita til lögfræðings?
Þjóðhátíðardagurinn: almennur frídagur með langa sögu
Íslenska þjóðhátíðardagurinn er 17. júní — dagsetning sem var valin til heiðurs Jóni Sigurðssyni, frumkvöðli íslensks sjálfstæðismálsins, sem fæddist þennan dag 1811. Hinn 17. júní 1944 var Lýðveldið Ísland stofnað á Þingvöllum, þar sem hlutlægt sjálfstæði var loks náð eftir aldir undir norrænum og dönskum yfirráðum.
Í dag er þjóðhátíðardagurinn einn af 16 rauðum dögum á Íslandi — þ.e. opinberum frídögum. Samkvæmt íslenskum lögum eru flestar vinnustaðir lokaðar á þessum degi og launþegar eiga rétt á að fá dag frá vinnu með fullum launum.
Hins vegar er veruleikinn oft flóknari. Margir starfsmenn fá símtöl eða skilaboð frá yfirmönnum um að mæta á vinnustaðinn — oft vegna manneklu eða einstakra verkefna sem þola ekkert bið.
Getur vinnuveitandinn krafist þess að þú unnir þjóðhátíðardaginn?
Já — en aðeins með ákveðnum skilyrðum og með greiðslum sem löggjöf kveður á um.
Samkvæmt íslenskum vinnurétti og kjarasamningum geta vinnuveitendur krafist yfirvinnustarfs á rauðum dögum í tilvikum þar sem starfsemi krefst þess — til dæmis í heilbrigðisþjónustu, eldsneytisverslunum eða öðrum nauðsynlegum þjónustum. En slík krafa kemur alltaf með viðbótargreiðslum sem eru kveðnar á um í kjarasamningum.
VR stéttarfélag — sem er stærsta verkalýðsfélag Íslands — tilgreinir skýrt að ef launþegi vinnur á rauðum degi eða almennum frídegi, þá á hann rétt á sérstakri bónus-greiðslu ofan á föst laun. Bónus-hlutfallið er 1.375% af mánaðarlaunum fyrir hverja klukkustund sem unnin er á slíkum degi — þ.e. að doktorsins í heild getur tímakaupið á þjóðhátíðardeginum orðið mun hærra en á venjulegum vinnudegi.
Mikilvægt: vinnuveitendur geta einnig boðið upp á útbætt frídaga í stað greiðslu — en launþegar þurfa að samþykkja þetta sérstaklega.
Hvað ertu með kröfu á samkvæmt lögum?
Til að skilja réttindin þín, er gott að vita þessar þrjár lykilreglur:
1. Fullar fastar launagreiðslur í burtfarir Jafnvel þótt þú unnir ekki þjóðhátíðardaginn, átt þú rétt á fullum föstum launum fyrir daginn. Vinnuveitandinn getur ekki dregið frá launum vegna þess að dagurinn er frídagur.
2. Yfirvinnu-bónus ef þú vinnur Ef þú ert beðin(n) um að vinna á þjóðhátíðardeginum, kemur 1.375%-bónus á hverja klukkustund ofan á föst laun. Þetta er lágmarkskrafa í kjarasamningum — sumir samningar bjóða hærra hlutfall.
3. Heimilislegt að hafna — með fyrirvara Almennt séð geta launþegar neitað yfirvinnuvinnu á þjóðhátíðardegi nema sérstakar aðstæður gildi. Hins vegar er mikilvægt að hafa samráð við stéttarfélag eða lögfræðing ef vinnuveitandinn þrýstir á þig — þar sem það gæti verið brot á vinnuréttarlögum.
Sérstakar aðstæður: heilbrigðisþjónusta, verslunarrekstrar og eyðibuðir
Í sumum geirum er vinna á rauðum dögum hluti af starfsskyldunni, þ.e. þegar starfsmaður hefur samþykkt svokallað „skiptivinnu" eða vaktvaktskerfi (vaktavinna). Þetta á til dæmis við um:
- Læknar og hjúkrunarfræðingar: Heilbrigðisþjónustan er opinn alla daga. Heilbrigðisstarfsmenn sem eru á vakt 17. júní eiga þó ennþá rétt á þjóðhátíðarálagi samkvæmt kjarasamningum.
- Verslunarmenn: Verslanir sem hafa sérstakt leyfi til að vera opnar á rauðum dögum þurfa að greiða starfsmönnum samkvæmt reglum um þjóðhátíðar-frídaga.
- Ferðaþjónusta og hótelstarfsemi: Íslenska ferðaþjónustan er mjög virk á þjóðhátíðardeginum. Starfsmenn á þessum sviðum eru oft í vinnu — og eiga rétt á sömu vernd og aðrir.
Hvað á þú að gera ef vinnuveitandinn brotlægir?
Ef þú telur að vinnuveitandinn þinn sé ekki að greiða þér samkvæmt lögum á rauðum dögum, eða þrýstir á þig að vinna án viðeigandi bónus-greiðslna, eru til nokkrir leiðir:
Skref 1: Hafðu samband við stéttarfélagið þitt Stéttarfélagið þitt getur veitt þér beina ráðgjöf um réttindi þín og getur haft samband við vinnuveitandann í þinni þágu.
Skref 2: Lestu kjarasamninginn þinn Kjarasamningurinn þinn tilgreinir nákvæmlega hvað þér ber á rauðum dögum. Sérstaklega er mikilvægt að skoða grein um yfirvinnulaun og þjóðhátíðar-greiðslur.
Skref 3: Leitaðu til Vinnumálastofnunar Vinnumálastofnun (labour.is) er opinber stofnun sem sér um framkvæmd vinnulaga á Íslandi og getur tekið við kvörtunum um brot á réttindum launþega.
Skref 4: Hafðu samband við lögfræðing Ef málið er flókið eða vinnuveitandinn neitar að greiða rétt laun, getur lögfræðingur sérhæfður í vinnurétti hjálpað þér við að fara yfir réttindi þín og leggja mat á hvort tilefni sé til frekari aðgerða. Á Expert Zoom getur þú tengst sérfræðingum í vinnurétti og lögfræðiráðgjöf.
16 dagar þar til keppnin hefst
Með þjóðhátíðardaginn nálgast — aðeins 16 dagar í burtu — er þetta gott tækifæri að skoða réttindi þín sem launþegi. Hvort sem þér líður vel í vinnu eða ertu að glíma við ágreining við vinnuveitanda, er það alltaf til hagsbóta að þekkja réttindi sín.
Íslenskir launþegar hafa sterkt réttindakerfi. Þjóðhátíðardagurinn 17. júní er þín dagur — og ef þú þarft að vinna hann, ber þér að fá það sem þér á rétt samkvæmt lögum.
Fyrirvari: Þessi grein veitir almennar upplýsingar um íslenskan vinnurétt og er ekki í stað faglegrar lögfræðiráðgjafar. Fyrir persónulega ráðgjöf skaltu hafa samband við löggildtan lögfræðing eða stéttarfélagið þitt.
