Ísland segir upp orkusáttmálanum: 3 hlutir sem fjárfestar þurfa að vita

Ísland tilkynnti hinn 11. maí 2026 um formlegt uppsögn á Orkusáttmálanum (Energy Charter Treaty, ECT), alþjóðasamningi sem verndar orkufjárfestingar þvert á landamæri. Ráðherra umhverfismála, orku og loftslags, Jóhann Páll Jóhannsson, lýsti þessari ákvörðun sem nauðsynlegu skrefi til að tryggja orkusjálfstæði Íslands — en hún hefur bein áhrif á þá sem hafa fjárfest í orkugeiranum eða hyggja á það.

Hvað er Orkusáttmálinn og hvers vegna yfirgefa lönd hann?

Orkusáttmálinn var undirritaður árið 1994 í kjölfar falls Sovétríkjanna til að tryggja öruggar fjárfestingar í orkugeiranum þvert á nýjar markaðslegar lýðræðislegar þjóðir í Austur-Evrópu. Í tíð sína gaf hann erlendum fjárfestum lagalega vernd — þar á meðal rétt til sáttasemjara við ríki ef reglur breyttust á þann hátt sem skertist arðsemi fjárfestingarinnar.

Vandinn er sá að samningurinn hefur þróast til að vernda jarðefnaeldsneytisgeirann á þann hátt sem stríðir gegn loftslagsmarkmiðum Evrópu. Nokkur lönd hafa þegar yfirgefið samninginn: Evrópusambandið og Euratom yfirgáfu hann formlega 28. júní 2025, og á síðustu mánuðum 2025 og 2026 hafa Ísland, Moldóva, Rúmenía, Svíþjóð, Búlgaría og Írland annaðhvort yfirgefið samninginn eða hafið formlegt úrsagnarferli.

Samkvæmt ráðherra Jóhanns Páls, sem er þingmaður Samfylkingarinnar, hafði Ísland „takmarkaða aðkomu" að samningnum og var „engin sönnun fyrir því að íslensk fyrirtæki hafi nýtt sér vernd hans eða ágreiningslausnir hans í reynd."

Hvenær tekur úrsögnin gildi og hvað þýðir sólsetursákvæðið?

Uppsögnin tekur formlega gildi árið 2027 í samræmi við skilmála samningsins. En hvað þýðir það fyrir núverandi fjárfestingar?

Hér kemur eitt af þróttamestu ákvæðum samningsins inn: svonefnt sólsetursákvæði (sunset clause). Þegar ríki segir upp Orkusáttmálanum, heldur ákvæðið gildi sínu fyrir þær fjárfestingar sem gerðar voru áður en úrsögnin tók gildi — og það í 20 ár til viðbótar. Samkvæmt lögfræðilegri greiningu Energy Charter Treaty stofnunarinnar þýðir þetta að erlendum fjárfestum sem komu inn á íslenskan orku-markað fyrir 2027 gætu enn verið opnir sáttasemjara við ríkið í áratugi.

Fyrir íslenska fjárfesta sem horfa til erlendra orkumarkaða þar sem Orkusáttmálinn gildir enn, þarf að huga sérstaklega að hvort vernd þeirra breytist eftir að heimaland þeirra hefur yfirgefið samninginn.

3 þáttar sem fjárfestar þurfa að meta

1. Erlendar orkufjárfestingar íslenskra aðila

Íslenskt fyrirtæki sem hefur fjárfest í orku- eða endurnýjanlegum orkugeiranum í öðrum löndum sem eru aðilar að ECT gæti enn notið verndar þess samnings út sólsetursfrestinn — en það þarf að meta sérstaklega í samhengi við þá hlutaðeigandi þjóð.

2. Erlend fjárfesting á Íslandi

Erlend fyrirtæki sem hafa fjárfest í íslenska orkugeiranum — þ.m.t. jarðhitaorkuver, vindorku og vatnsorkumannvirki — gætu enn getað beitt sér á hendur ríkinu í sáttasemjara ef íslenskar reglur breytast til tjóns þeim á tímabilinu 2027–2047 vegna sólsetursákvæðisins.

3. Nýjar fjárfestingar eftir 2027

Aðilar sem hyggja á nýjar orkufjárfestingar eftir að úrsögnin tekur gildi munu ekki njóta verndar ECT. Þess í stað þurfa þeir að reiða sig á tvíhliða fjárfestingaverndarsamninga (BITs) sem Ísland hefur gert við einstaka ríki, eða á almenna reglur alþjóðaviðskiptaréttar.

Hvað geta fjármálaráðgjafar gert?

Úrsögnin Íslands á ECT er dæmi um stóra stefnumótabreytu sem hefur bein áhrif á fjárfestingar — en sem margir einstaklingsfjárfestar og lítil fyrirtæki þekkja lítið til. Fjármálaráðgjafi sem er vel að sér í alþjóðlegum orkumárkuðum og lagaumhverfi getur:

• Farið yfir núverandi eignasafn og metið hvort einhverjar eignir eða fjárfestingar séu með óbeint tengsl við ECT-verndaðar markaðir
• Ráðlagt um áhættu sem hlýst af sólsetursákvæðinu — bæði fyrir íslenska aðila með erlendar eignir og erlenda aðila með íslenskar eignir
• Hjálpað við endurskoðun fjárfestingarstefnu í ljósi þess að hinu lagaumhverfi ECT er að breytast í Evrópu. Eftir að ESB yfirgaf samninginn árið 2025 og fjöldi annarra þjóða hefur fylgt í kjölfarið, er grundvöllur ECT-verndar í Evrópu að minnka
• Gefið ráðleggingar um skattlagningu tengda orkufjárfestingum á Íslandi, sérstaklega í ljósi þess að stjórnvöld eru með aukinn áhuga á endurnýjanlegum orkugjöfum og geta breytt skattaskilyrðum með stuttum fyrirvara

Þar sem Ísland er eitt af orkuríkustu löndum heims á mann — með 99% af rafmagni framleidd úr endurnýjanlegum uppsprettum samkvæmt gögnum Orkustofnunar — er orkugeirinn lykilþáttur í fjárfestingarlífi þjóðarinnar. Breytingar á alþjóðalegum lagaumhverfi hafa því bein áhrif hér á landi.

Hvað á að gera strax?

Fjárfestar og fyrirtæki sem hafa tengsl við orkugeirann — hvort sem það er í gegnum beinan eignarhlut, fjárfestingarsjóð eða hlutabréf í erlendum orkufyrirtækjum — ættu að:

1. Kanna hvort núverandi fjárfestingar séu undir ECT-vernd á grundvelli þess hvenær þær voru gerðar og í hvaða landi
2. Hafa samband við fjármálaráðgjafa til að fara yfir þær fjárfestingar sem gætu verið fyrir áhrifum af sólsetursákvæðinu eða af breyttum alþjóðlegum reglum
3. Fylgjast með þróun á íslensku lagaumhverfi fram að 2027 þegar úrsögnin tekur formlega gildi — ríkisstjórnin gæti innleitt nýjar reglur um endurnýjanleg orkuverkefni sem hafa áhrif á fjárfestingarkjör

Expert Zoom tengir þig við fjármálaráðgjafa sem þekkja íslenskt og alþjóðlegt lagaumhverfi orkufjárfestinga. Bókaðu ráðgjöf til að fara yfir stöðu fjárfestinga þinna í ljósi þessara breytinga.

Þessi grein er til almennrar fræðslu um fjárhagslegar og lagalegar breytingar. Hún er ekki fjármálaráðgjöf eða lögfræðileg ráðgjöf. Leitu til fagaðila áður en þú tekur fjárfestingaákvarðanir.