Margrét JónsdóttirErlingur Guðbjörnsson beið fram á nótt þegar 15 ára gamli sonur hans kom loksins heim frá körfuknattleikssamkeppni í Vestmannaeyjum — heildarlengd ferðarinnar hafði orðið 11 klukkustundir. Þetta er ekki sérstök einstaklingsbundinn óheppni, heldur vísbending um þá kerfislægu samgöngukrísu sem íbúar Vestmannaeyja glíma við í apríl 2026. DV greindi frá málinu 28. apríl 2026 og vakti þar með spurningu sem liggur ofan á: hvað eiga farþegar rétt á þegar opinber ferjuþjónusta bregst?
Hvernig komst ein biluð vél þetta langt?
Herjólfur IV — þéttbyggð ferjubáturinn sem sér um tengsl Vestmannaeyja og meginlandsins — er nú að sigla á einni af tveimur vélunum sínum. Vélin bilaði fyrir um mánuði síðan og báturinn þarf nú að sigla á 5–6 hnútum í stað hefðbundinna 13–14 hnúta. Þetta þýðir að ferðin tekur mun lengri tíma — og getur orðið vandræðaleg þegar veður er óstöðugt.
Að auki er Landeyjahöfn höfnin sem Herjólfur notar að mestu — blíðar en stöðugt þrengist vegna sandfylling og grynningar. Vegagerðin hefur verið að dýpka höfnina með drögnum tæki, en verkið er sett af stað og stöðvað eftir veðri. Þegar Landeyjahöfn er ófær, þarf báturinn að sigla norðar til Þorlákshafnar — og þannig breytist 35–45 mínútna ferð í um þrjár klukkustundir hvora leið.
Samkvæmt Vegagerðinni, sem rekur Herjólfur-leiðina, er markmiðið að ná 4 metra dýpt í höfnarmunnann til að geta framkvæmt stöðugar 24/7 dýpkunaraðgerðir. Á þessum tímapunkti er vinnan háð veðurfari og ekki búið að ná markmiðinu.
Óboðlegt ástand samkvæmt sveitarfélaginu
Bæjarstjórn Vestmannaeyja lýsti aðstæðunum sem „óboðlegar með öllu" á opinberum fundi og sendi formlegar kröfur til samgönguráðherra og vegamálastjóra. Í kröfunum felast:
- Viðbótardýpkunarbúnaður — krafist er þess að fleiri dýpkunarskip séu send til höfnarinnar
- Aukin flugþjónusta — krafist er þess að farþegum sé boðið upp á flugfar á meðan á vandanum stendur
- Neyðaráætlun — krafist er þess að til sé skriflegur varaáætlun ef Herjólfur IV dettur alveg út
Bæjarstjórn hafnaði enda Baldur-skipinu sem neyðarleið — það er talið hafa of litla farmgetu og gallaðar farþegaaðstæður.
Þetta kemur á hverjum degi sem ný bein áhrif á íbúana: nemendur sem þurfa að komast í skóla, sjúklingar sem þurfa meðferð á meginlandinu og fjölskyldur sem eru fastar á milli landshluta.
Hvað segja lögin um réttindi farþega?
Ísland er aðili að EES-samningnum og hefur tekið upp ESB-reglugerð 1177/2010 um réttindi sjófarþega. Þessi reglugerð nær yfir ferður á skipum sem sjófarþegar nota á reglulegar tíðar á leiðum í EES. Hún kveður á um:
Réttur til upplýsinga — Farþegar eiga rétt á skjótum og skýrum upplýsingum um tafir, breyttar leiðir og ástæður þeirra. Þessum rétti fylgja skyldur flutningsaðilans um að kynna þessar breytingar opinberlega.
Réttur til endurgreiðslu eða endurbókana — Ef ferð er aflýst eða töf er lengur en 90 mínútur frá uppgefnum brottfarartíma, getur farþegi átt rétt á endurgreiðslu eða endurbókun á fyrstu tiltæku ferð.
Réttur til aðstoðar — Þegar töf er lengur en 90 mínútur, eiga farþegar rétt á hljóðboðnum mat og drykkjarfang, og í sumum tilvikum á gistingu og flutning.
Í reynd er þó umdeilt hvort einstaklegar samgöngukröfur á þjóðlegar ferjuleiðir sem reknar eru undir þjónustuskyldu — eins og Herjólfur-leiðin — falla undir þessar reglur á sama hátt og einkareknar ferðir. Samgöngustofa er löggæsluaðilinn á Íslandi hvað varðar þessi réttindi.
Hvað geta farþegar og íbúar gert?
Þegar opinber þjónusta bregst þannig sem hér er lýst, er mikilvægt að þekkja þær leiðir sem eru til staðar:
Skráðu kvörtun skriflega — Sendi kvörtun til Vegagerðarinnar og Samgöngustofu með lýsingu á töfinni, tjóni eða óþægindum sem töfin olli. Skjalaðu allt: farmiðar, tíma, fjarskipti.
Sýndu fram á tjón — Hvort sem það er glataður vinnudagur, kostnaður við flugfar eða gisting, er mikilvægt að geta sýnt fram á raunverulegt fjártjón í tengslum við tafir.
Lestu skilmálana — Farmiðar Herjólfs innihalda skilmála sem geta takmarkað bótagreiðslur. Gott er að lesa þessa skilmála og kannast við hvat er undanþegið.
Hafðu samband við þingmann eða bæjarfulltrúa — Stjórnmálaleg þrýsting hefur áhrif; bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur þegar sýnt hvernig þetta virkar með opinberri yfirlýsingu sinni.
Leitaðu til sérfræðings — Í flóknari málum, svo sem þegar tjón er umtalsvert eða réttur farþega er í ágreiningi, getur almennur sérfræðingur eða lögfræðingur aðstoðað þig við að meta stöðuna og hvernig best sé að halda áfram.
Vandinn sem enginn virðist leysa
Vandamál Vestmannaeyja eru ekki ný — grynnkun í Landeyjahöfn er þekkt vandamál sem hefur komið upp aftur og aftur. Ástæðan er jarðfræðileg: höfnin er í sandljósum þilum þar sem sandburður er stöðugur. Þetta þýðir að dýpkunarvinnan er ekki einskiptisverkefni heldur viðvarandi starf sem krefst langtímafjárfestingar og skipulags af hálfu stjórnvalda.
Þessi staða hefur bein áhrif á heilbrigðisöryggi íbúa eyjarinnar: sjúklingar sem þurfa bráðar meðferðir á meginlandinu, aldraðir sem þurfa reglulegar skoðanir og foreldrar sem þurfa að koma börnum sínum til læknis eru allir háðir áreiðanlegri ferjuþjónustu. Þegar sú þjónusta bregst eru afleiðingarnar ekki einungis óþægindi — þær geta verið lífshættulegar.
Íbúar eyjarinnar sætta sig ekki lengur við þessa stöðu — og samkvæmt lögum eiga þeir rétt á betri þjónustu. Á Expert Zoom getur þú leitað til sérfræðinga sem þekkja samgöngu- og neytendarétt og geta hjálpað þér að skilja réttindi þín þegar þjónusta bregst.
Þessi grein er eingöngu til upplýsinga um réttindi farþega og kemur ekki í stað lögfræðilegrar ráðgjafar. Til að fá nákvæma ráðgjöf um mál þitt skaltu leita til sérfræðings.
