Auður GuðmundsdóttirÍ júlí 2026 undirriti Bandaríkjaforseti Donald Trump framkvæmdaskipun sem hækkaði tolla á íslenskar vörur frá 10% í 15%. Þótt þetta sé lægra en 20% tollurinn á ESB-þjóðir, mun hækkunin hafa bein áhrif á sjávarútveg og aðrar útflutningsgreinar sem selja til Bandaríkjanna — sem er 12% af öllum íslenskum vörúflutningi, eða um 110 milljarðar króna á ári.
Hvers konar vörur eru mest í hættu?
Samkvæmt Íslandsbanka og Hagstofu Íslands, eru helstu útflutningsvörur Íslands til Bandaríkjanna:
- Sjávarútvegsvörur: Frostar fiskflakkar og unnar sjávarfangar
- Ál: Ólegt ál sem fjöldi stórra framleiðslufyrirtækja flytur til Bandaríkjanna
- Heilbrigðisvörur og lyf: Einnig hluti af útflutninginum
Forstjóri eins stærsta íslenska fiskútflutningsfyrirtækisins sagði í viðtali við Iceland Review að hækkun tollanna „gerir rekstrinn erfiðari og knýr verðlækkun". Þetta þýðir í raun að íslenskar útflutningsfyrirtæki þurfa annaðhvort að lækka söluverð sitt til Bandaríkjanna, eða að missa viðskiptavini til keppinautar sem borga lægri tolla.
Íslandsbanki áætlaði í febrúar 2026 að 15% tollur gæti kostað Ísland 0.1-0.2% af landsframleiðslu á árinu, en heildaráhrifin ráðast af því hversu mikið fyrirtækin geta steypt þung tolla yfir á neytendur erlendis.
Þrjár fjárhagslegar ráðgjafarlegar leiðir
Fjármálaráðgjafar mæla með þremur meginleiðum til að draga úr áhættu vegna tollahækkana:
1. Gjaldeyrisáhættuvernd (hedging)
Þegar tollar hækka getur það mætt gjaldeyrissveiflur og þrýst á gengi dollarans gagnvart íslensku krónunni. Fyrirtæki sem selja í dollurum og kaupa í krónum þurfa að hyggja að gjaldeyrisáhættu — sérstaklega ef hluta af tekjum þeirra er varið í USD. Forðasamningar (forward contracts) og valréttarsamningar geta læst inn gengi og komið í veg fyrir tap ef dollari veikist.
Sérfræðingur í fjármálaráðgjöf getur hjálpað fyrirtækjum að meta hvort og hvernig þeir ættu að nota gjaldeyrisáhættuvernd miðað við stærð og útflutningshlutfall þeirra.
2. Markaðsfjölbreytni
Margir íslenskir útflutningsaðilar eru of háðir einum markaði — hvort sem það eru Bandaríkin eða ESB. Þegar tollar hækka á einum markaði er skynsamlegt að skoða aðra. Asíumarkaðurinn — sér í lagi Japan, Suður-Kórea og Kína — hefur aukist sem viðtakandi íslensku sjávarfangs. Bretar hafa einnig sýnt áhuga á norðursjávar sjávarfangi eftir Brexit.
Að dreifa tekjum á fleiri markaði dregur úr áhættu ef einn markaður verður dýrari.
3. Uppbygging gjaldskrásþrepa
Tollar eru oft flóknar reglur með undantekningum. Í Bandaríkjunum eru til sett gengiskvótar (tariff rate quotas, TRQ) fyrir ákveðnar sjávarfangsvörur þar sem hluti af innflutningnum nýtur lægri tolla ef hann er innan ákveðinnar magntakmarkunar. Sérfræðingur í alþjóðaviðskiptum og tollamálum getur farið yfir samninga fyrirtækisins og kanna hvort að hluti af útflutningnum gæti fallið undir lægri tollflokk.
Þetta krefst oft samstarfs milli fjármálaráðgjafa og lögfræðings sem sér um tollamál og alþjóðaviðskipti.
Hvernig hefur ríkisstjórnin brugðist við?
Samkvæmt upplýsingum frá utanríkisráðuneytinu hefur Ísland lýst miklum vonbrigðum yfir tollaákvörðununum. Forsætisráðherra Kristrún Frostadóttir hefur þó sagt að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna sé tryggður. Seðlabankinn telur að Ísland „geti stjórnað" 10-15% tolla með sæmilegum áhrifum á efnahaginn þótt þeir séu óæskilegir.
Samtök iðnaðarins á Íslandi hafa þó varað við „þrefaldum hnjóm" — þar sem bæði amerísk og hugsanleg ESB-gagntolli gætu raskað íslensku viðskiptaumhverfi. Þetta undirstrikar mikilvægi þess að fyrirtækin séu ekki að bíða eftir pólitískri lausn, heldur taki beinum aðgerðum í eigin þágu.
Hvað ætti þitt fyrirtæki að gera núna?
Ef þú starfar í sjávarútvegi, álframleiðslu eða öðrum útflutningsgreinum sem selja til Bandaríkjanna er skynsamlegt að:
- Fara yfir núverandi samninga og skoða hvort tollhækkun breyti arðsemi verkefna
- Ræða við fjármálaráðgjafa um gjaldeyrisáhættu og fjármögnun í ljósi hækkandi tollanna
- Meta hvort aðrir markaðir séu fýsilegur valkostur til skemmri eða lengri tíma
Samkvæmt Hagstofu Íslands nam heildarvöruútflutningur Íslands til Bandaríkjanna 110 milljörðum króna árið 2024. Á ExpertZoom geturðu leitað til fjármálaráðgjafa sem þekkir bæði íslenskt viðskiptaumhverfi og alþjóðleg fjármál.
Fyrirvari: Þessi grein er skrifuð í fræðsluskyni. Hvert fyrirtæki er ólíkt og ætti að leita sér sérstakar ráðleggingar frá fagaðila áður en ákvarðanir eru teknar.
Hverjir verða mest fyrir barðinu?
Ekki eru öll íslensk útflutningsfyrirtæki jafn viðkvæm fyrir tollahækkununum. Greining á gögnum Hagstofu Íslands sýnir að:
Smærri fiskútflutningsaðilar sem selja stóran hluta af framleiðslu sinni til Bandaríkjanna eru í mestu hættu. Stóru fyrirtækin hafa oft þegar fjölbreytta markaðsstefnu og geta breytt um markaðsveg frekar með stuttum fyrirvara.
Álver eru í sérstakri stöðu vegna þess að þau lúta oft langtímasamningum sem lásu verðið. Þetta getur verið bæði hlífð (ef verð er fest áður en tollar hækka) og vandræðaleg (ef samningarnir heimila ekki endurmöndlun á breytilegum ytri aðstæðum).
Smærri sérfræðifyrirtæki í hugbúnaði og heilbrigðisvörum, sem hafa verið að efla sér sem útflytjendur, gætu þurft að endurreikna fjárhagslíkön sín í ljósi hækkandi kostnaðar við markaðssetningu í Bandaríkjunum.
Alþjóðlegt samhengi: Hvað er að gerast í heiminum?
Bandaríska tollamálið er hluti af mun stærri bylgju alþjóðlegrar verndarstefnu sem hefur riðið yfir heiminn síðan 2025. Evrópusambandið hefur þegar innleitt gagntolli á hluta bandarísks flutnings. Kína hefur þó tekið mun harðari afstöðu og leggur nú 125% tolla á margar bandarískar vörur.
Ísland, sem er ekki aðili að ESB en þátttakandi í EES, er í sérstakri stöðu. Þetta þýðir að Ísland getur ekki tekið þátt í samræmdum ESB-gagngjaldtollum — sem getur verið bæði kostur og galli. Á sama tíma þýðir Nato-aðild og varnarsamningurinn við Bandaríkin að pólitískar samningaviðræður fara fram í öðru samhengi en þær gera í Evrópu.
Fjármálaráðgjafar sem þekkja alþjóðlegar viðskiptareglur geta hjálpað fyrirtækjum að skilja þessa samhengi — og nota þau til þess að taka betri ákvarðanir um markaðsstefnu og áhættuútreikninga.
