Svartsengi: 26,6 milljón rúmmetrar kviku — undirbúðu gæludýrin þín áður en gos brýst

Samkvæmt nýjustu mælingum Veðurstofu Íslands hafa um 26,6 milljón rúmmetrar af kviku safnast undir Svartsengi síðan í júlí 2025 — og kvikuþrýstingur er á sömu stigum og rétt áður en eldgos brustu út á Reykjanesi á fyrri árum. Veðurstofan varar við í matsskýrslu sinni, sem gildir til 30. júní 2026, að eldgos sé „líklegasta atburðarásin á næstu vikum". Tímaviðvörun gæti verið allt niður í 20 mínútur. Þegar klukkur byrja að hringja, hvað gerist við gæludýrin þín?

Lærðum við af fyrri gosbruna — gæludýrin gleymast

Þegar Grindavík var rýmd fyrst í nóvember 2023 urðu til skelfingarlegar myndir: gæludýr yfirgefin í húsum, hundar læstir, kettir glamrandi eftir brottfarandi eigendum. Samkvæmt Newsweek áttu lögreglu- og björgunarsveitir í Grindavík í erfiðleikum með þetta vandamál. Upphaflega ákváð Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra að „skepnur og gæludýr yrðu ekki björguð" úr hættusvæðinu, en þrýstingur frá íbúum leiddi til þess að ríkið leyfði stuttar heimsóknir til að sækja dýr og mikilvægar persónulegar eigur.

Á þessum tímapunkti — þegar 26,6 milljón rúmmetrar kviku gætu náð yfirþrýstingi hvenær sem er — verður undirbúningur gæludýraeigenda að vera hluti af neyðaráætluninni. Dýralæknir er mikilvægasti tengiliðurinn þinn í þessum undirbúningi.

Hvað þarftu að gera núna, áður en gos brýst

1. Skráðu gæludýrið og fáðu örmerki

Ör (microchip) er skjótasta leiðin til þess að persónugreina gæludýr sem týnast í ósköpunum. Örmerkið er stærð korn og kynnt undir húðina á einni hraðri heimsókn til dýralæknis. Það er skráð í íslenska gæludýragrunn og er ótakmarkað. Ef gæludýr þitt er ekki með örmerki, hafðu samband við dýralækni sem getur gert þetta fljótt og auðveldlega.

2. Búðu til neyðarbagga sérstaklega fyrir gæludýrið

Flestir hafa heyrt af neyðarbagga fyrir manneskjur. Sama gildir um gæludýr. Bjargvættur (emergency kit) ætti að innihalda:

• Þurr- eða niðursuðumat og vatn fyrir minnst 72 klukkustundir
• Lyf og afritaðir lyfseðlar — sem þú getur fengið hjá dýralækni þínum
• Leguföt, þekjur og þekkt hlutir sem gefa dýrinu friðsæla tilfinningu
• Leikföng til að draga úr kvíða á neyðarrými
• Heilbrigðisskjöl: bólusetningarskrá, sjúkdómsferill, tryggingarnúmer

3. Finndu neyðarvist fyrirfram

Þetta er líklega erfiðasta verkefnið. Flestir hótelar og gistihús taka ekki við gæludýrum í neyðaraðstæðum. Kannaðu þessar leiðir núna:

• Gæludýragæsla (pet boarding) sem getur tekist á við neyðar aðstæður
• Vinir eða fjölskylda utan Reykjanesskilskaðans
• Dýrahæll eða dýravernd á höfuðborgarsvæðinu

Dýralæknir getur bent þér á gæludýragæsluaðila sem þekkja vel til neyðarviðbúnaðar.

Streita og heilsa gæludýra við náttúruhamfarir

Dýr skynja náttúrulegar breytingar — seismíska hreyfingu, breytingar á loftþrýstingi og jafnvel hegðun annarra dýra — löngu áður en menn gera það. Hundar og kettir geta sýnt merki um kvíða vikum eða dögum áður en eldgos verður. Þessar breytingar eru mikilvægar stressvísur sem gæludýraeigendur ættu að þekkja:

• Óróleiki og aukin hljóðgjöf án greinilegrar ástæðu
• Neitun á fæðu eða þvert á móti óeðlileg matarlyst
• Dulbúningur — dýrið leitar uppi faldar staðir
• Þvagprufa eða hægðalegur á röngum stöðum (streitulostunareinkenni)
• Ofgnægjandi sleikjur, klöpp eða klórun

Ef þú tekur eftir þessum breytingum á gæludýrinu þínu á meðan seismiská virkni eykst á Reykjanesi, skaltu hafa samband við dýralækni. Það er hægt að nota vökvana sem draga úr kvíða, og í sumum tilvikum eru náttúrulegar aðferðir eins og ThunderShirt (fyrir hunda) eða ferómon-dreifara — Adaptil fyrir hunda og Feliway fyrir ketti — mjög áhrifaríkar til að hjálpa dýrum að slaka á í erfiðum aðstæðum.

Eftir flutninginn — hvað gerist líkamlega og sálfræðilega

Þegar gæludýr eru flutt í skyndilegum neyðaraðstæðum ganga þau oft í gegnum mikla streitu. Eftir flutning er mælt með heimsókn til dýralæknis til að kanna hvort gæludýr sé með:

• Líkamlegar meiðslur sem gætu hafa komið til á flutningi
• Streitulostunareinkenni sem geta líkjast einkenna matar- eða sjúkdómsleiki
• Skort á lyfjum ef viðvarandi meðferð var í gangi

Loftmengun og heilsa gæludýra — sérstök hætta

Við eldgos á Reykjanesi er brennisteinsvetni (H₂S) og brennisteinsstvíoxíð (SO₂) meðal helstu heilsufarsógnar. Þessar lofttegundir eru skaðlegar bæði fyrir menn og dýr, en dýr eru oft viðkvæmari vegna lágrar loftmagnsneyðar þeirra og þess að þau hreyfast nær jörðu þar sem þétting gasanna er meiri.

Gömul dýr, þyngri kyn og þau með öndunarvandamál eða hjartasjúkdóma eru sérstaklega í hættu. Samkvæmt Umhverfisstofnun Íslands er loftgæðaeftirlit stöðugt á svæðum í kringum eldgosvæði og tilkynningar um of háar gasþéttingar eru gefnar út með stuttum fyrirvara.

Þegar slíkar tilkynningar koma, er rétt að:

• Halda gæludýrum inni með lokuðum gluggum og ventlum
• Nota loftræstikerfi sem hreinsa gaser ef til staðar
• Hafa samband við dýralækni ef þú tekur eftir ofangreindum einkennum

Einkenni SO₂-eitrunar hjá dýrum eru:

• Hósti, nefrennsli eða andþyngsli
• Augnbólga eða tárvötnun umfram það venjulega
• Örmögnun, veikleiki eða dottleiki

Hvað getur dýralæknir gert fyrir þig núna?

Þú þarft ekki að bíða eftir gosinu til að grípa til aðgerða. Heimsókn til dýralæknis á þessum tíma getur falið í sér:

• Örmerki — ef dýrið er ekki þegar skráð
• Heilbrigðisskoðun — til að hafa skýrar heilsufarsupplýsingar ef þarf fljótt á þær að halda
• Neyðarlyfjaávísun — kvíðastillandi lyf eða lyf til að draga úr hreyfisýki á ferðalagi
• Ráðgjöf um neyðaráætlun — hvernig undirbúa sérstaklega þitt dýr til flutnings

Á Íslandi er óskoruð sátt um að gæludýr eru fjölskyldumeðlimir. Þegar Svartsengi gefur af sér, verðum við að ganga úr skugga um að engin þeirra sé gleymd.

---

Heilbrigðisráðgjöf í þessari grein er almenns eðlis. Hafðu alltaf samband við löggiltan dýralækni vegna persónulegrar ráðgjafar um heilsu og öryggi gæludýra þinna.