Mælaborð æskulýðsrannsóknarinnar uppfært 14. apríl: hvað segja gögnin um börn þín í skóla?

Menntamálaráðuneytið uppfærði 14. apríl 2026 mælaborð Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar (ÍÆ) með nýjustu niðurstöðum úr grunnskólakönnun 2025, og í fyrsta skipti er hægt að sjá samfelldar tölur yfir þriggja ára tímabil frá 2023 til 2025. Gögnin sýna bæði glæðandi framfarir og ákveðin áhyggjuefni sem foreldrar og kennarar ættu að vera meðvitaðir um.

Rannsóknin er samstarfsverkefni háskólanna þriggja — Háskóla Íslands, Háskólans í Reykjavík og R&G (Rannsóknir og greining) — og er ein af stærstu kerfisbundnu gagnasöfnunum um velferð og líðan íslenskra barna. Nú eru gögnin gerð aðgengilegri fyrir almenning og stefnumótendur í gegnum uppfærða mælaborðið.

Hvað sýna gögnin?

Helstu niðurstöður 2024–2025 grunnskólakönnunarinnar:

Jákvæðar þróanir:

• 90% barna og unglinga telja að akademískt framtak sé mikilvægt, og yfir 85% líður vel í skóla
• Einmanaleiki hefur minnkað verulega síðan COVID-19, og félagslegar tengslasetningar barna eru sterkar
• Hlutfall 10. bekkjarnema sem telja sig uppgefinn í skóla hefur lækkað um 9 prósentustig frá 2022 — niður í 41%
• Nær öll börn segjast eiga vini og þátttaka í skipulögðum tómstundastarfi er há

Áhyggjuefni:

• Mörg grunnskólabörn eiga í erfiðleikum með að takmarka notkun sína á samfélagsmiðlum
• Hluti barna fær ekki þann stuðning sem þeir þurfa í námi — sérstaklega þeir sem eiga við lesblindu, ADHD eða aðrar námsörðugleikar að stríða
• Svæðismunur er töluverður: börn utan höfuðborgarsvæðisins sýna að hluta til aðrar niðurstöður en börnin í Reykjavík

Hvað gera gögnin fyrir þig sem foreldri?

Mælaborðið er nú aðgengilegt á vefsíðu ráðuneytisins og sýnir gögn niður á sveitarfélagsstig í mörgum tilfellum. Þetta þýðir að þú getur borið saman þinn hverfa við þjóðlegt meðaltal.

En tölur segja ekki alla söguna. Rannsóknin mælir meðallag fjölda nemenda í hópi — hún greinir ekki hvort einmitt barn þitt fær þá stuðning sem það þarf. Það þarf persónulegt mat.

Foreldrar geta nýtt sér niðurstöðurnar til að:

• Vera upplýstir um það sem gengur vel á skóla barnsins þíns — og hvað gæti þurft meiri athygli
• Byrja samtal við kennara eða skólaráðgjafa um hvort barnið fær nóg af námsaðstoð
• Skilja hvort barn þitt er á eftir þjóðlegu meðaltali í ákveðnum sviðum

Hvenær gætir þú þurft einkakennslu?

Einkakennarar gegna mikilvægu hlutverki þegar gögnin sýna að barn stendur skör neðar en jafnaldrar þess — hvort sem það er í lestri, stærðfræði eða öðrum greinum.

Samkvæmt gögnunum eru nokkrar teikn sem foreldrar ættu að hlusta eftir:

1. Barnið sýnir kvíða eða mótstöðu gagnvart heimaverkefnum. Þetta getur bent til þess að efnið er of krefjandi — ekki leti eða hvataleysi. Einkakennsla getur hjálpað til að fylla upp í eyður í grunnþekkingu án þess að barnið finni fyrir skömm.

2. Einkunnir hafa farið niður á síðustu mánuðum. Yfirleitt gefur þetta til kynna að eitthvað hafi brotið niður í námi — kannski vegna veikinda, tilfinningalegs álags eða einelti. Einkakennsla getur aðstoðað við að endurbyggja sjálfstraust.

3. Kennari hefur bent á að barnið þarfnist fleiri tíma. Kennarar hafa oft mjög takmarkaðan tíma til að gefa einstökum nemendum, sérstaklega í stórum bekkjum. Einkakennarar geta veitt þá persónulegu athygli sem skólinn getur ekki alltaf boðið upp á.

4. Barnið er afar hæfileikarík og þarfnast auknar áskoranir. Einkakennsla er ekki einungis fyrir þá sem standa aftar — hún nýtist líka börnum sem eru tilbúin til að ganga lengra en námsskráin krefst.

Einkakennarar á netinu

Eitt af því sem hefur breyst síðustu ár er hægt og eðlilegt aðgengi að einkakennslu í gegnum netið. Foreldrar þurfa ekki lengur að bíða eftir nærum kennara eða greiða fyrir dýra ferðakostnað.

Á Expert Zoom geturðu fundið einkakennarar sem sérfræðast í námsgreinum sem börnin eiga í erfiðleikum með, og sem geta kennt á Íslensku, á tímum sem henta fjölskyldunni — hvort sem er kvöld eða um helgar.

Töktu skipulagða nálgun: lestu niðurstöður mælaborðsins, berðu þær saman við stöðu barnsins þíns, og ef þú sérð eyður — hafðu samband við sérfræðing.

Mælaborðið sem stefnumótunarverkfæri

Uppfærslan frá 14. apríl er hluti af stærri átaksáætlun ríkisins um eflingu réttinda og líðan barna samkvæmt barnalögunum. Samkvæmt Hagstofu Íslands er Ísland meðal þeirra landa sem safna flestum gögnum um velferð barna — en hvernig við nýtum þessi gögn ræður úrslitum.

Með uppfærðu mælaborðinu gefst foreldrum, kennurum og sveitarfélögum tækifæri til að bregðast við gögnum á persónulegu stigi — frekar en að bíða eftir skipulagðri svar á þjóðlegu stigi.

Hvernig fer einkakennsla fram á Íslandi?

Þegar foreldrar fara að kanna einkakennslu eru tvær aðalleiðir:

Hefðbundin einkakennsla: Kennarinn kemur heim til nemandans eða nemandinn fer á skrifstofu kennarans. Þetta hefur þann kost að börnin fá persónulegt samband og auðvelt er að nota blöð og bækur samhliða skjám.

Netkennsla: Einkakennsla í gegnum myndsímtal (t.d. Zoom eða Google Meet). Þetta hefur þann kost að hægt er að tengjast kennurum um allt land, hvort sem þú ert á Akureyri, Ísafirði eða Reykjavík — og tímar eru sveigjanlegir.

Rannsóknir sýna að netkennsla getur verið jafn áhrifarík og hefðbundin kennsla þegar nemandinn er tilbúinn og tengsl er gott milli kennara og nemanda. Margar fjölskyldur kjósa blöndu af báðum aðferðum.

Á hvaða tíma á að leita sér hjálpar?

Foreldrar bíða oft of lengi — þar til barnið er mjög á eftir jafnöldrum, áður en þeir leita sér hjálpar. Það er skiljanleg tilhneiging, en rannsóknir sýna að snemma inngrip skilar mun betri árangri en seint.

Lykilreglan er: ef þú hefur áhyggjur, skoðaðu gögnin og talaðu við kennara sem fyrst. Ef vandinn er á umdæmi sem kennarinn ráðleggur að taka á, þá er einkakennsla oft skilvirkasta leiðin til að koma barni á sporið aftur.

Með mælaborðið sem tól og aðgang að sérfræðingum á Expert Zoom getur þú tekið upplýstar ákvarðanir — ekki ákvarðanir bastar á óróa eða grun.

Athugasemd: Þessi grein er til fræðslu. Hún kemur ekki í stað faglegs mats á námsþörfum barns þíns. Ráðfærðu þig alltaf við kennara, námsráðgjafa eða fræðslusérfræðing ef þú hefur áhyggjur af námi barnsins.