Elín ÓlafsdóttirÞann 21. apríl 2026 fjallaði fyrrverandi sendiherra Albert Jónsson um breytingar á alþjóðlegu umhverfi Íslands á viðburðinum Þjóðmálakaffi í Kópavogskirkju — og skilaboðin voru skýr: Ísland stendur í nýjum heimskorni þar sem íslenskt fólk þarf að skilja réttindi sín betur en nokkru sinni fyrr.
Heimurinn í kring um okkur er að breytast
Ísland hefur í áraraðir notið hlutlægs öryggisskjóls. NATO-aðild, samband við Bandaríkinn, þátttaka í EES — þessir þættir hafa veitt okkur tiltölulega kyrrláta alþjóðlega stöðu. En nú er eitthvað að breytast.
Iran-stríðið og óstöðugleiki við Hormuz-sund hefur ýtt olíuverðum upp á óvissusvið. Ágreiningurinn í Úkraínu hefur enn ekki leyst sig upp og hefur breytt samskiptum Evrópu og Rússlands í grundvallaratriðum. Sama Bandaríkjamenn sem töldu Ísland gjafagrip ferðalagastaðar snúa nú aftur vegna breyttrar ytri stefnu. Og síðan er ESB-þjóðaratkvæðagreiðslan sem þegar blakar yfir íslensku stjórnmálalandslagi.
Fyrrverandi sendiherra Albert Jónsson lagðist á það þann 21. apríl að tíminn sé kominn til að Íslendingar skilji betur hvernig alþjóðleg réttarleg rammakerfi hafa áhrif á þá sem einstaklinga. Þetta er ekki þjóðmálafræðileg umræða — þetta snýst um réttindi þín.
Þrjár aðstæður þar sem lögfræðileg ráðgjöf skiptir máli
1. Ferðalög í áhættusamar svæðar
Þegar friðarleg ríki ganga í gegnum geopolitískar breytingar — eins og búið er í Hamas-átakusvæðum, Svartahafs-landamarkalínunum eða þjóðum sem háðar eru íranskum olíuflutningi — geta Íslendingar sem ferðast, vinna eða búa þar séð sig standa frammi fyrir flóknum réttarlegum spurningum: Hvernig er vernduð eign þín erlendis? Hvað er hlutverk sendiráðsins þíns? Hvenær er rétt að ganga frá lögformlegum heimildum?
2. Samningsbundin réttindi í alþjóðlegum viðskiptum
Íslenskt fyrirtæki sem gjörvast háð erlendum birgðum — vegna olíu, raflagna eða hráefna sem koma gegnum umdeild hafnarsvæði — geta rekist á force majeure ákvæði í samningum sem eru í besta falli óljós. Lögfræðiráðgjöf getur hjálpað til við að gera samningana skýrari og vernda fyrirtækið áður en vandinn kemur.
3. Ríkisfang, búseta og alþjóðleg umhverfi
Fleiri og fleiri Íslendingar búa, vinna eða fjárfesta erlendis. Þegar alþjóðlegt lög breytist — skattasamningar, búseturéttarreglur, eftirlit með fjármagnsflutningi — geta þeir sem hafa ekki lögfræðilegar ráðgjafar séð sig þurfa að bregðast við á skömmum tíma.
Hvað geta Íslendingar gert til að verja sig?
Lögfræðingar sem sérhæfa sig á alþjóðlegu réttarfari geta hjálpað þér að skilja:
- Hvernig samningsfrelsi þitt er varið þegar önnur samningsaðili er í landi sem hlutast til átaka
- Hvernig þú getur gert eignir þínar erlendis öruggar á lögformlegum grundvelli
- Hvað þú átt að gera ef þú ert fastsettur eða vandinn kemur upp vegna stjórnmálalegra aðstæðna erlendis
Réttarleg hlutlægni krefst forvirkni. Að bíða þar til vandi kemur upp er oftar en ekki kostnaðarsamara og erfiðara.
Alþjóðlegt réttarfar: ekki lengur í höndum aðeins stórfyrirtækja
Enn löngu síðan var alþjóðleg lögfræðiráðgjöf eitthvað sem eingöngu stórfyrirtæki og stjórnvöld þurftu. Það er önnur saga nú. Á Íslandi á árinu 2026 er æ fleiri Íslendinga einstaklinganna:
- að fjárfesta í erlendum fasteignum eða verðbréfum
- að vinna hjá erlendum fyrirtækjum eða með þeim í gegnum netlegar samningsbindingar
- að fara í lengri ferðalög á svæði þar sem hlutlæg réttarleg staða gæti breyst á skömmum tíma
Samkvæmt Utanríkisráðuneytið Íslands ber Íslendingum að gæta sér á svæðum þar sem yfirvofandi ógn eða stjórnmálaleg óvissa er viðvarandi. En varúðarráðstafanir hefjast ekki á landamærunum — þær hefjast heima, með réttri undirbúningi.
Hvað gerðist á Þjóðmálakaffi í Kópavogskirkju 21. apríl?
Þjóðmálakaffi er viðburðarröð sem gefur almenningi tækifæri til að hlusta á og ræða við sérfræðinga í stjórnmálum og alþjóðamálum. Á þessum fundi þann 21. apríl 2026 fjallaði Albert Jónsson, fyrrverandi sendiherra Íslands, um hvernig alþjóðlegar aðstæður — þar á meðal ESB-þjóðaratkvæðagreiðslan, loftslagsmál, Iran-kreppan og Úkraínu-átökin — hafa breytt stöðu Íslands á alþjóðastiginu.
Skilaboðin voru skýr: það er ekki nóg að bíða og sjá. Ísland þarf virkari áherslu á hvernig réttarleg og tvíhliða samningsbundin tengsl þjóðarinnar standast í hnattrænum breytingum.
Hvað þýðir þetta fyrir íslenska fjölskyldur og fyrirtæki?
Fyrir fjölskyldu sem sendir ungling á námsferð til Evrópu, eða reynir að skilja hvort sumarleiga erlendis er lögleg samkvæmt nýjum ESB-reglum — þá eru þessar umræður ekki fræðilegar. Þær eru raunverulegar.
Íslenskt fyrirtæki sem kaupir hráefni frá framleiðanda í Miðausturlöndum gæti rekist á vandamál ef flutningaleiðir breytast skyndilega vegna geopolitískra aðstæðna. Samningurinn þarf að vera skrifaður á þann hátt að force majeure ákvæðin séu skýr og hagstæð.
Einstaklingur sem kaupir fasteign erlendis þarf að skilja hvort íslenski kauphalli hans/hennar verndar viðkomandi við kaupin, hvort lögfræðileg verndarkerfi erlendis ríkisins séu samræmd íslensku lögum, og hvort skattasamningur milli ríkjanna gildi í viðkomandi tilviki.
CTA: Fáðu lögfræðilega ráðgjöf þegar þú þarft á henni að halda
Þjóðmálaumræðan þann 21. apríl minntist okkur á eitthvað sem er of oft tekið sem sjálfsagt: við búum í heimsbyggð sem breytist hratt. Þegar lögfræðileg vandamál koma upp eru þeir sem hafa undirbúið sig betur staðsettir til að takast á þeim.
Á Expert Zoom getur þú fundið lögfræðing sem þekkir til alþjóðlegs réttarfars og getur veitt þér ráðgjöf sem passar við þínar einstaklings- eða fyrirtækjaástæður. Sérfræðingurinn þekkir íslenskt og alþjóðlegt samhengi — og getur hjálpað þér að finna réttar leiðir áður en vandinn kemur.
Fyrirvari: Þessi grein er skrifuð til almennra upplýsinga og kemur ekki í stað sérstakrar lögfræðiráðgjafar. Lögfræðileg vandamál krefjast mats sérfræðings með tilliti til tiltekinna aðstæðna.
