NASA sendir ballonur í lofthjúpinn: þetta þurfa kerfisstjórar að vita fyrir 12. ágúst

Í þriðja dag, 3. júní 2026, kynntu vísindamenn frá Háskólanum í Idaho og Háskólanum í Kentucky áætlun sína um að hefja mælingar á lofthjúp Íslands í aðdraganda sólmyrkvans 12. ágúst. Verkefnið, sem NASA fjármagnar, mun nota veðurballonur sem skjóta upp einu á hálftíma í u.þ.b. 30 klukkustundir í kring um sólmyrkvann. Markmið vísindanna er að skilja hvernig lofthjúpurinn breytist þegar sólarljósið hverfur í nokkrar mínútur. En fyrir kerfisstjóra og fjarskiptasérfræðinga á Íslandi er skilaboðið ekki bara fræðilegt: sólmyrkvar geta valdið mælanlegum truflunum á GPS, fjarskiptanetum og rakningarkerfi — og nú er rétti tíminn til að undirbúa sig.

Hvað NASA er að gera í lofthjúpnum Íslands

Vísindateymið, sem leiðir Dr. Matt Bernards, mun nota veðurballonur með radiosonde-tækjum — staðlaðar mælitæki sem veðurþjónustur um allan heim nota til að mæla hitastig, raka, þrýsting og hraða í mismunandi hæðum. Ballonurnar munu skjóta upp á 30 mínútna fresti í u.þ.b. 30 klukkustunda mælitímabil umhverfis sólmyrkvann 12. ágúst. Sérstakar áhugasvið vísindamanna eru:

• Þekjulag lofthjúpsins (planetary boundary layer) — neðsti hluti andrúmsloftsins, sem er beint undir áhrifum yfirborðs jarðar
• Þyngdarbylgjur í andrúmslofti (atmospheric gravity waves) — þrýstingsbylgjur sem myndast þegar sólarhlýjun hverfa skyndilega
• Hraðar breytingar á stöðugu lofthjúpsyfirborði þegar skuggi myrkvanefjar rennur yfir landið

Ísland er sérstaklega dýrmætt rannsóknarsvæði þar sem sólmyrkvinn 12. ágúst gerist seinnipart dags — nákvæmlega þegar lofthjúpurinn er venjulega að færast yfir í kvöldskilyrði. Almenningur er velkominn að fylgjast með uppskoti ballonanna þegar stöðvar eru staðfestar suður af Reykjavík.

Hvað þetta þýðir fyrir upplýsingatækniiðnaðinn

Vísindarnir sem NASA er að rannsaka eru sömu eðlisvísindaferlar sem geta haft raunhæf áhrif á íslenska tækniinnviði. Samkvæmt NASA vísindagrein um jarðlofthjúpsáhrif sólmyrkva hafa niðurstöður rannsókna sýnt eftirfarandi:

GPS nákvæmni: Sólmyrkvar valda tímabundnum breytingum á íonósfæruna — þann hluta andrúmsloftsins sem gerir GPS-merki kleift að ferðast á milli gervitungla og jörðu. Þetta getur leitt til minnkaðrar GPS nákvæmni (upp í 5–15 metra villur) í nokkrar mínútur umhverfis sólmyrkvann. Í flestum tilfellum er þetta óveruleg truflun, en kerfi sem reiða sig á GPS nákvæmni — s.s. loftgæðarmælar, samgöngukerfi og búnaðarrekstrarkerfi — þurfa að vera meðvitaðir um þetta.

Stuttbylgjusamskipti og HF-útvarp: Breytingar á íonósfæruna geta haft meiri áhrif á HF (shortwave) samskipti, sem hafnar- og björgunaryfirvöld nota. Sjófarendur og þeir sem nota VHF-samskiptatæki á opnu hafi þurfa að gera ráð fyrir mögulegt stuttar eyðingum á samskiptum.

Tímasamstillting í netverkum: GPS-klukkan er notuð sem „tímanáll" í mörgum grunnankernum — frá rafmagnsveitu til netþjóna. Tímabundin GPS-truflun er yfirleitt svo stutt að hún hefur ekki úrslitaáhrif á flest kerfi, en kerfisstjórar sem keyra tímaháð ferli (t.d. framkvæmdakerfi fjármálafyrirtækja) gætu viljað staðfesta að varatímagjafar séu virkir.

Snjalltæki og greiðslukerfi: Inni í Reykjavík eru flest farsímakerfi óhagaleg gagnvart skemmtilegum víxlverkum á íonósfæruna. Hins vegar, utandyra greiðslubúnaður — t.d. á útiviðburðum eins og sólmyrkvahátíðinni — gæti reynt á takmörkuð tengigæði.

Bragðlegar ráðleggingar fyrir kerfisstjóra

Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026 mun vara í um 2–3 mínútur yfir suðvesturhluta Íslands. Truflunartíminn er skammur, en þeir sem hafa mikið í húfi ættu að huga að eftirfarandi:

Grunnskref fyrir fyrirtæki:

1. Athugaðu hvort öruggar tímagjafar (NTP/PTP) séu stilltar á fleiri en einn streng — ekki einvörðungu GPS
2. Farðu yfir hvort biðminánar á GPS-reknum kerfum séu í lagi
3. Tilkynntu starfsmönnum á útivistar­viðburðum um hugsanlegar stuttar tengingarbrest
4. Gerðu hlutskiptiáætlun fyrir greiðslukerfi sem nota GPS-tengda lokun

Þetta þarf ekki stóra verkefnaáætlun. Flest kerfi munu ganga áfram án hlé. En einn klukkutími í undirbúning nú gæti sparað klukkutíma í vandræðaleit í ágúst.

Hvað gerðist á sólmyrkva 2024 í Bandaríkjunum?

Við sólmyrkvann í apríl 2024 yfir Norður-Ameríku skráðu rannsóknarmenn Háskóla Montana og fleiri vísindateymi GPS-truflun upp í 2–5 metra á svæðum sem urðu undir heildarmyrkva. Farsímakerfi héldu sér að mestu. Þó voru skráð nokkur dæmi um truflun á sjóðvél­artengingum á útiviðburðum. Þetta er sambærilegt þess sem Ísland má búast við.

Íslendingar hafa þann kost að vera meðvitaðir um þetta fyrirfram — ólíkt gestum sem koma til landsins einu og sér til að sjá myrkvann. Fjarskiptasérfræðingur getur metið sérstakar þarfir fyrirtækisins þíns og mælt með viðeigandi viðráðum.

Nákvæmlega hvenær og hvar gerist þetta?

Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026 verður sjáanlegur yfir stórum hluta Íslands. Reykjavík og nágrenni eru á braut heildar-myrkvans (totality path). Hámark myrkva yfir suðurhluta landsins er áætlað kl. 17:20–17:25 (UTC) og varir í 2 mínútur og 16 sekúndur í besta staðnum. Þetta er nógu langur tími til að tæknileg áhrif á GPS og HF-samskipti séu mælanleg.

NASA-ballonunar munu vera í lofti þegar þetta gerist — en þeir sem keyra GPS-háð kerfi þurfa ekki NASA til að vita af þessu. Skráning og undirbúningur er á þeirra eigin höndum.

Hvað sérfræðingur getur ráðlagt þér núna

Hinn 12. ágúst 2026 verður sögulegur dagur á Íslandi. Fyrir þá sem keyra stórar IT-innviðar — hvort sem það eru grunnneti fyrirtækja, sjúkrastofnanir, fjarskiptafyrirtæki eða ríkisstofnanir — er mælt með sérstöku mati nú, tveim mánuðum áður. Miðnætursólgrein hér á vefnum fjallaði um hvernig náttúrulegar ljósbreytingar á Íslandi hafa áhrif á rafræn tæki — sólmyrkvinn er svipuð en skyndilegt fyrirbæri.

Ráðgjafi í upplýsingatækni getur hjálpað þér að bera saman þarfir kerfisins gagnvart þessum hvata og ákveða hvort sérstakur undirbúningur sé nauðsynlegur.

Þeir sem eru áhugasamir um eðlisfræðilegar rannsóknir NASA geta fylgst með fréttum af uppskoti ballonanna á síðu Veðurstofunnar (en.vedur.is) þar sem staðsetning mælingarnar verður kunngjörð þegar hún hefur verið staðfest. Framlag þeirra til þekkingar okkar á lofthjúpnum kemur öllum til góða — en tæknileg undirbúningur er verkefni sérhvers kerfiseiganda. Tvær mínútur myrkva en mánuðir af undirbúningstíma: hlutfallið talar sínu máli.