Ísland í IRIS²: hvað þýðir nýtt ESB-gervihnattakerfi fyrir íslensk fyrirtæki og netöryggi

Ísland og Noregur gerðu samning við Evrópusambandið þann 26.-27. mars 2026 um að taka þátt í tveimur nýjum gervihnattaforritum: GOVSATCOM og IRIS². Samningurinn, sem undirritaður var af ESB-kommissara Andrius Kubilius og sendiherra Íslands Stefáni Haukari Jóhannessyni, markar mikilvægt skref í öryggismiðstöðvun á norðurslóðum — en hvað þýðir þetta í raun og veru fyrir íslensk fyrirtæki og upplýsingatæknifræðinga?

Hvað er IRIS²?

IRIS² (Infrastructure for Resilience, Interconnection and Security by Satellites) er €10,6 milljarða gervihnattaforrit Evrópusambandsins sem leggur áherslu á:

• Öruggar samskiptaleiðir milli stjórnvalda og neyðarþjónustu
• Samfelld netsamskipti þar sem jarðtengt net nær ekki til — þar með talið á norðurslóðum
• Netöryggisvernd gegn njósnum og stafrænum árásum

Þegar IRIS² er fullklárað, sem er gert ráð fyrir á milli 2027 og 2030, mun það ganga yfir um 290 gervihnetti í lágri sporbraut. Þetta veitir þekju á svæðum þar sem hefðbundnar net-innviðir eru takmörkuð — einmitt svæðin sem Ísland þekkir vel.

Ísland greiðir samkvæmt samningnum ISK 127 milljónir árið 2026 og ISK 119 milljónir árið 2027 — samtals um €1,7 milljónir á tveggja ára tímabili.

Hvers vegna skiptir þetta máli fyrir íslensk fyrirtæki?

Þegar ríki eins og Ísland tekur þátt í gervihnattaforritum eins og IRIS², hafa þær áhrif sem skipta máli fyrir einkageirann einnig — sérstaklega fyrir fyrirtæki sem reiða sig á:

• Skýjalausnum og fjarskrifstofu — þar sem nettengingar verða samfelldari og öruggari
• Dreifða starfsemi á afskekktum svæðum — t.d. sjávarútvegur, landbúnaður og ferðaþjónusta á landsbyggðinni
• Viðkvæmar gagnaflutninga — t.d. banka, lögfræðikontor eða heilbrigðisfyrirtæki sem þurfa dulkóðaðar samskiptateikningar

Sérfræðingur í upplýsingatækni getur hjálpað fyrirtæki að skilja hvaða hlutfall af þessum nýju innviðum geta nýst beint eða óbeint í þeirra rekstri.

Netöryggi: stærsta ógnin sem íslenskar stofnanir horfast við

Þátttaka Íslands í IRIS² kemur á sama tíma og netöryggisógnanir á heimsvísu aukast. Samkvæmt ENISA (Evrópska stofnunin um net- og upplýsingaöryggi) jukust skráðar netárásir á opinberar stofnanir í Evrópu um 40% á milli 2023 og 2025.

Ísland er ekki undanskilið þessari þróun. Íslenskar stofnanir — bæði opinberar og einkareknar — hafa orðið fyrir netárásum á síðustu árum. Helstu áhættuhópar eru:

• Smá og meðalstór fyrirtæki sem hafa ekki ráðið sér sérstakt IT-öryggismannafjölda
• Heilbrigðisstofnanir sem geyma viðkvæmar sjúklingaupplýsingar
• Endursöluaðilar og netverslanir sem vinna með greiðsluupplýsingar viðskiptavina

Þátttaka Íslands í GOVSATCOM þýðir að stjórnvöld munu hafa aðgang að öruggum samskiptarásum sem eru minni í hættu fyrir njósnir eða truflanir. En þetta verndar ekki sjálfkrafa einkaverkefni eða lítil fyrirtæki.

Hvað ætti fyrirtæki þitt að gera núna?

Nýtt alþjóðlegt net- og gervihnattakerfi er tækifæri, en það er ekki öryggisnet. Hér eru fjögur skref sem upplýsingatæknisérfræðingur gæti mælt með í kjölfar samningsins:

1. Gera öryggismat á núverandi kerfum — hvaða gáttir eru opnar, hvaða gögn eru varið og hvaða hugbúnaður er úreltur
2. Yfirfara skýjaþjónustusamninga — eru þeir í samræmi við íslenskar GDPR-kröfur (persónuverndarlögin)?
3. Þjálfa starfsfólk í grunnöryggisatferli — stærsti hættuþátturinn er mannleg mistök, ekki tækni
4. Skoða hvort fyrirtækið uppfyllir kröfur ESB-tilskipunarinnar NIS2 sem tekur gildi með víðtækum skuldbindingum í Evrópu á 2024-2026

Þessir þættir eru ekki eingöngu mikilvægar í tengslum við IRIS² — þeir eru grundvöllur hvers þétta netkerfis.

Upplýsingatæknisérfræðingar: eftirspurnsaukningin er hér

Samningurinn 2026 sendir líka skilaboð um framtíðarþarfir vinnumarkaðarins. Stofnanir sem þurfa að innleiða nýjar öruggar samskiptakvörður, skoða gervihnattasamskipti eða uppfæra öryggisinfrastrúktúr þurfa sérfræðinga sem þekkja þetta svið.

Hvort þú sért að íhuga starfsskipti inn í netöryggi eða þú ert þegar sérfræðingur sem vill aðstoða íslensk fyrirtæki — er þetta tímasetningin til að gera sig sýnilegan.

Samkvæmt gögnum frá Evrópusambandinu um IRIS² forritið er gert ráð fyrir að umsóknir um þátttöku í þróunarverkefnum tengdum forritinu opni á seinni hluta 2026 — þar á meðal tækifæri fyrir íslentar stofnanir.

GOVSATCOM og IRIS²: munurinn sem máli skiptir

Þó GOVSATCOM og IRIS² séu oft nefnd saman, eru þau í raun mismunandi forrit með mismunandi tilgangi.

GOVSATCOM (Government Satellite Communications) er þegar í rekstri frá janúar 2026. Það veitir ríkisstjórnum, herjum og neyðarþjónustum aðgang að öruggum gervihnattasamskiptum í gegnum þegar til staðar komna innviði. Þetta forrit er fyrst og fremst ætlað til nota í stórfelldur neyðarviðbrögð — t.d. gos, náttúruhamfarir eða neyðarstiðstöðvar.

IRIS² er nýtt og mun stærra forrit sem stefnir að því að vera fullt í rekstri 2030. Það mun búa til heildarþekju með ítarlegu gervihnattaneti sem hægt er að nota af ýmsum aðilum — þar á meðal opinberum stofnunum, uppbyggingarfyrirtækjum og hugsanlega einkageiranum í gegnum sérstaka þjónustusamninga.

Þetta þýðir í raun: IRIS² gæti á endanum opnað nýjar samskiptarásar fyrir íslenskar stofnanir sem eru í dag takmarkaðar af jarðneskum netinnviðum.

Gervihnattasamskipti: ekki lengur eingöngu fyrir herinn

Ein af helstu breytingunum sem IRIS² og svipuð verkefni eins og Starlink og Amazon Kuiper hafa leitt til er að gervihnattasamskipti eru ekki lengur eingöngu fyrir herstofnanir. Til dæmis:

• Sjávarútvegsfyrirtæki á Norðurlöndum nota nú þegar gervihnattasamskipti til að reka kerfi um borð í báta á opnum höfi
• Heilbrigðismiðstöðvar á dreifbýlum svæðum geta nýtt þennan tækni til að bjóða upp á fjarráðgjöf lækna
• Fjármálastofnanir nota öruggar samskiptarásar til að flytja viðkvæmar fjárhagsupplýsingar yfir lönd

Þegar Ísland tekur þátt í IRIS² er það líka að tryggja sér sæti við borðið þegar þessir nýju innviðir verða til ráðstöfunar.

Hvernig undirbúa sér íslenskar stofnanir best?

Umskiptin sem IRIS² og NIS2-tilskipunin kalla á krefjast þess að stofnanir séu þegar í göngu með undirbúning. Sérfræðingur í upplýsingatækni sem þekkir bæði evrópsk regluver og íslensk sérstæði getur hjálpað til við:

• Fararbeiðni um þátttöku í þróunarverkefnum tengdum IRIS²
• Samræmi við NIS2 — sem krefst að mikilvægar stofnanir í Evrópu séu með viðeigandi netöryggiskerfi
• Þjálfun í gervihnattasamskiptateknolígí — sérstaklega fyrir þá sem þjóna fjarlægum svæðum
• Endurskoðun á samskiptalegum innviðum með tilliti til nýrra öryggiskrafna

Þessir undirbúningar eru mikilvægur hluti af langtímaáætlun hvers stofnunar sem vill vera samkeppnishæf í stafrænum heimi.

Þátttaka Íslands í ESB-gervihnattaforritum er hluti af stærri sögu um stafræna framtíð landsins. Á sama tíma hefur Forseti Íslands varist við áhrifum gervigreindar á lýðræðið — sem við höfum séð í umræðunni um EU AI Act á Íslandi. Þessir tveir straumar — öruggt net og skynsamleg notkun gervigreindar — munu form stafræna þjóðfélag Íslands á komandi árum.

Ef þú ert að leitast við að skilja hvernig IRIS², GOVSATCOM eða nýjar ESB-netöryggisreglur hafa áhrif á rekstur þinn, getur upplýsingatæknisérfræðingur hjá Expert Zoom aðstoðað þig við að greina þarfirnar og gera áætlun. Leitaðu að sérfræðingum á expert-zoom.com/is og hafðu samband í dag.