Hrefnaveiðar á Íslandi 2026: Hvað segir dýralæknirinn um velferð sjávarspendýra?

Ísland stendur frammi fyrir þrýstingi frá yfir 100 alþjóðlegum samtökum um að stöðva hrefnaveiðar árið 2026 — jafnvel þótt ríkisstjórnin hafi lofað lögum sem leggja veiðarnar niður síðar á þessu ári. Ráðherra iðnaðar, Hanna Katrín Friðriksson, hefur staðfest að frumvarp verður lagt fram á Alþingi á þessum hausti, en á sama tíma getur hún einhliða veitt leyfi til veiðanna þetta sumar — og Hvalur hf. gefur í skyn að fyrirtækið ætli að nýta sér það leyfi.

Þessi andstæðni — milli loforðs um bann og yfirstandandi ákvörðunarvalds — er í brennidepli þeirrar umræðu sem nú fer fram á Íslandi og víðar um velferð hrefna, ábyrgð ríkisins og hlutverk sérfræðinga í dýravernd.

Hvað gerðist á síðasta veiðitímabili?

Síðasta hrefnuveiðivertíðin á Íslandi fór fram árið 2023. Úttekt sem gerð var í kjölfarið leiddi í ljós alvarlegar áhyggjur: sum dýr tóku of langan tíma að deyja eftir harpúnuslagningu. Þetta er ekki einungis siðferðileg spurning — það brýtur í bága við alþjóðlegar viðmiðanir um mannúðlegar veiðaðferðir. Skv. NAMMCO er leyfilegur veiðikvóti hrefnu 150 dýr árið 2026, sem er um 20% lækkun frá fyrri árum.

Hvalur hf., eina hrefnuveiðifyrirtækið á Íslandi, fékk fimm ára leyfi árið 2024. Birgðir af kjöti frá veiðum 2023 eru enn til á lager — Japan, sem er eina markaðurinn, hefur hætt að kaupa vegna offramboðs á heimamarkaði.

Dýravernd og líðan sjávarspendýra — hvað segja sérfræðingarnir?

Dýralæknar og sérfræðingar í velferð sjávarspendýra hafa bent á að hrefnur eru meðvitundarfullt verur með flókið félagslegt líf. Rannsóknir á hegðun hvala sýna ótvírætt að þær geta fundið fyrir sársauka og streitu — og að hlutlægt mat á líðan þeirra krefst sérfræðiþekkingar.

Hvert er hlutverk dýralæknis í þessu samhengi?

• Velferðarmat á veiðunum: Dýralæknir getur metið hvort veiðaðferðir uppfylla lágmarkskröfur um mannúðlega meðferð dýra samkvæmt íslenskum lögum um dýravernd (lög nr. 55/2013).
• Faglegar skýrslur: Þeir geta veitt skriflegar niðurstöður sem nota má í opinbera umræðu eða stjórnsýsluferli.
• Almenn ráðgjöf: Einstaklingar og samtök sem hafa áhyggjur af velferð sjávarspendýra geta leitað til dýralæknis um hvenær og hvernig rétt er að tilkynna mögulegar brotaathafnir.

Samkvæmt íslenskum dýraverndarlögum er óheimilt að valda dýrum óþarfa sársauka eða þjáningu. Þó eru veiðar undanþegnar sérreglugerð, sem þýðir að túlkun á hvaða meðferð teljist "óþarfi" þarf oft sérfræðimat.

Efnahagsleg rök eru fallin

Hvalur hf. skráði um 3 milljarða króna tap á tímabilinu 2012–2020 — sem nemur tæplega 20 milljónum Bandaríkjadala. Japan er eina útflutningsmarkaðurinn og birgðir hafa safnast upp. Heimamarkaðurinn er lítill: samkvæmt könnunum frá 2025 eru einungis um 1,5% Íslendinga sem borða hrefnukjöt reglulega.

Þegar markaðurinn brestur og efnahagslegir hvatar eru hverfandi, verður spurningin siðferðileg fremur en fjárhagsleg: hvenær er rétt að dýralæknir eða sérfræðingur í dýravernd grípi inn í — og hvernig?

Alþjóðleg einangrun og íslenskt orðspor

Ísland er eitt þriggja landa í heiminum sem stundar ennþá verslunarlegar hrefnuveiðar — ásamt Japan og Noregi. Í febrúar 2026 komu upp dómsmál á Íslandi tengd hrefnuveiðum, sem bendir til vaxandi lagalegra umræðna um takmarkanir á veiðunum.

Yfir 100 alþjóðleg samtök hafa krafist þess að Ísland hætti veiðunum tafarlaust. Fyrir ferðaþjónustuiðnaðinn — sem er ein af stærstu atvinnugreinum Íslands — er orðspor landsins í umhverfismálum lykilþáttur í ákvörðunum ferðamanna. Lögfræðingar sem starfa við ferðaþjónustu og útflutning hafa bent á að alþjóðleg gagnrýni getur haft millilegar fjárhagslegar afleiðingar fyrir íslensk fyrirtæki sem sýna engar tengingar við veiðarnar.

Hvað geturðu gert ef þú hefur áhyggjur?

Hvort sem þú ert einstaklingur, samtök eða fyrirtæki sem vill skilja lögfræðilegar skuldbindingar sínar — eða réttindi þín til að tilkynna mögulegar brotaathafnir — eru tveir tegundir sérfræðinga sér í lagi gagnlegar:

Dýralæknir getur gefið faglegt mat á líðan sjávarspendýra og hvort meðferð uppfyllir lagalegar kröfur í tilteknum tilvikum.

Lögfræðingur getur skýrt hvernig íslensk dýraverndarlög gilda, hvort mögulegt sé að gera formlegar kvartanir og hvaða leiðir eru í boði samkvæmt íslenskum rétti.

Á Expert Zoom geturðu fundið sérfræðinga á báðum þessum sviðum og fengið ókeypis fyrsta ráðgjöf til að skilja stöðuna betur áður en lengra er farið.

Lög um dýravernd og sjávarspendýr — hvað gilda þau?

Íslensk lög um dýravernd (lög nr. 55/2013) vernda dýr gegn óþarfa þjáningu, en veiðar á sjávarspendýrum falla undir sérstakar reglugerðir um útgerð og hvalveiðar. Þetta þýðir að einfalt kæruferli samkvæmt dýraverndarlögum nær ekki alltaf til hrefnaveiða á sama hátt og við almennari dýraverndarmál.

Hins vegar eru til ferlar þar sem sérfræðiþekking skiptir máli: ef veiðimaðurinn fer út fyrir samþykkt aðferðafræðileg mörk — til dæmis ef dýr tekur langt umfram eðlilegan tíma að deyja — getur dýralæknir veitt skriflegt mat sem notað er í stjórnsýslulegar kvartanir eða í samhengi við endurskoðun leyfa. Þetta er sérfræðisvið þar sem faglegur bakgrunnur skiptir öllu máli.

Niðurstaðan kemur þetta sumar

Ráðherra mun taka afstöðu til leyfis fyrir hrefnuveiðivertíð 2026 á næstu vikum. Ef leyfi er veitt þrátt fyrir loforð um lagalegur bann og alþjóðlegan þrýsting, mun það vera umdeilt — bæði á Íslandi og erlendis. Samkvæmt upplýsingum frá íslensku ríkisstjórninni er löggjöf á dagskrá — en spurningin hvort hún komi fyrir eða eftir næstu veiðivertíð er enn ósvöruð.

Í millitíðinni geta þeir sem hafa hag eða áhyggjur af þessum málum — hvort sem er sem dýraverndarsinnur, ferðaþjónustufyrirtæki eða útflytjandi — nýtt sér ráðgjöf sérfræðings til að skilja stöðu sína og mögulegar leiðir til framtíðar.