Elín ÓlafsdóttirÁ meðan ráðgjafar Umhverfisráðuneytisins ljúka við aðgerðaáætlun sem verður send í þjóðfélagsumræður í júní 2026, vara sérfræðingar við því að Ísland verndar einungis 2% af hafsvæðum sínum — langt undir 30% markmiði Sameinuðu þjóðanna sem ná þarf í 2030. Hvað þýðir þetta fyrir fiskvinnslufyrirtæki, kvótaréttindahafa og alla sem starfa við sjó?
Hvað er 30x30 markmið SÞ?
Árið 2022 samþykktu þjóðirnar allt í kring nýjar líffræðilegar markmið í Kunming-Montréal samningnum — með kröfu um að 30% af landi og hafi verðum vernduð í hverjum ríki fyrir árið 2030. Þetta er kallað „30x30" markmiðið og hefur þegar hefur áhrif á reglugerðir í Noregi, Danmörku og Svíþjóð.
Á Íslandi hefur Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið þegar birt stefnurammaakur sem miðar að 30% verndar á landi, ferskvatni, strandsvæðum og hafsvæðum fyrir 2030. Samkvæmt Umhverfisstofnun er verndarstaðan nú sem hér segir:
- Landsvernd: Yfir 20% af landsvæðum Íslands eru vernduð — nálægt markmiðinu
- Hafsvæðavernd: Einungis um 2% uppfylla alþjóðlegar verndarstaðlar — gat upp á 28 prósentustig
Helsta vandinn: Núverandi fiskihlé og þorskakvótar teljast ekki til verndar samkvæmt SÞ-skilgreiningunni vegna þess að „meginmarkmið þeirra er stofnstjórnun, ekki líffræðileg vernd," að sögn Sæunnar Júlíu Sigurjónsdóttur, líffræðings hjá Náttúruminjasafni Íslands.
Hvað þýðir þetta fyrir réttindi sjávarútvegsfyrirtækja?
Þetta er kjarninn í spurningunni sem lögfræðingar sjávarútvegsfyrirtækja standa frammi fyrir: Ef ný friðlýst hafsvæði eru stofnuð til að uppfylla 30x30 markmið — geta þau farið yfir fiskveiðisvæði sem fyrirtæki hafa keypt kvóta í?
Samkvæmt norskri fordæmasögu hefur þetta átt sér stað. Í Noregi var veitt bætur til báta sem þurftu að yfirgefa verndarsvæði við Jan Mayen árið 2023. Á Íslandi er staðan flóknari:
Kvótakerfi og eignarréttindi: Íslenska kvótakerfið gefur kvótaréttindi sem hafa verið keypt og seldir á markaðsverði. Þeir sem eiga kvóta telja oft að þessir réttar séu samsvarandi eignarrétti. Ef verndarsvæðin fara yfir kvótasvæðin gætu eigendur gert kröfu um bætur.
Stjórnarskrárleg vernd: Stjórnarskrá Íslands verndar eignarrétt gegn óbætt afréttum. Lögfræðar með reynslu í eignarrétti og sjávarútvegi mæla með því að fyrirtæki fari yfir réttindastaðu sína núna — áður en aðgerðaáætlunin er gefin út til umsagnar.
Samkeppnissjónarmiðin: Erlend fiskvinnslufyrirtæki sem starfa í íslenskum landhelgi þurfa líka að taka tillit til þess hvernig 30x30 áhrif á leyfi þeirra og rekstrarheimildir.
Hvað segir aðgerðaáætlunin?
Sæunn Júlía Sigurjónsdóttir sagði að „við höfum mjög stuttan tíma og við þurfum alveg að bera okkur að." Hún hvetur til samstarfs við sjávarútveginn við þróun verndarsvæðanna — sérstaklega að vernda grynnkana og svæði þar sem ungfiskur dvelst.
Aðgerðaáætlunin sem kemur til kynningar í júní 2026 mun innihalda:
- Kortlagningu á nákvæmum svæðum þar sem hafsvæðavernd er fyrirhugð
- Tímalínu fyrir friðlýsingar á tilteknum hafsvæðum
- Samráðsferli við hagsmunaaðila — þar á meðal sjávarútvegsfyrirtæki og fiskifélag
Mikilvægt: Á þessu stigi eru engar sérstakar friðlýsingar í gangi. En ferillinn gæti hraðast mjög þegar aðgerðaáætlunin er birt. Fyrirtæki sem bíða og sjá gætu misst af tækifæri til að hafa áhrif á ferliinn.
Hvað ættu fyrirtæki og kvótaeigendur að gera núna?
Lögfræðar sem sérhæfa sig í sjávarútvegi og umhverfisrétti mæla með nokkrum skrefum:
1. Farðu yfir kvótaréttindi þín og hvar þau liggja. Komdu utan um hvort núverandi fiskveiðisvæðin þín eru á svæðum sem gætu orðið vernduð. Þetta krefst yfirgripsmikils hlutverk í lagaskilyrðum og kortum.
2. Sendur inn umsögn þegar þjóðfélagsumræður hefjast. Þetta er mikilvæg lögfræðileg tækifæri til að vernda hagsmuni þína. Lögfræðir getur hjálpað þér að búa til raunhæfa og málefnalega umsögn.
3. Skoðaðu hvort nágrannalöndin hafa sett til fordæma. Norrænar fordæmasögur um bætur og réttindi geta gefið til kynna hvað Ísland mun gera þegar friðlýsingar eru staðfestar.
4. Leggðu mat á langtímaáhættu í rekstrarfyrirkomulagi. Ef hluti af fiskveiðisvæðunum þínum verður friðlýstur á næstu 3-5 árum, hefur það áhrif á verðmæti kvótanna og fjármálaáætlun fyrirtækisins.
Samanburður við nágrannalöndin: hvernig höndlað Norðurlöndin þetta?
Í Noregi náðust 30x30 markmiðin á landi en hafsvæðavernd er enn undir 30%. Vísindamenn og lögfræðar í Danmörku hafa komist að því að þörf er á nýrri löggjöf til að skilgreina hvað „virk vernd" þýðir í skilningi SÞ-samningsins. Svíar hafa þegar hafið ferli þar sem hlutaðeigandi aðilar — þar á meðal fiskvinnslufyrirtæki, sveitarfélög og umhverfisverndarsamtök — taka þátt í samráðsferlinu.
Á Íslandi er þessi þróun í fyrstu stigum en með það í huga að aðgerðaáætlunin kemur til kynningar í júní 2026 mun diskussionin kveikna mjög fljótt. Þeir sem eru tilbúnir með gögn, lögfræðilegar rök og skýra hagsmunamat munu hafa mun meiri áhrif á endanlega útlínurnar.
Nýjar verndarlegar reglur eru á leiðinni — undirbúðu þig
Alþjóðleg þróun er skýr: sjávarútvegur í Norðurálfu stendur frammi fyrir víðtækum breytingum á verndar- og reglugerðarumhverfi á næstu árum. Ísland er ekki undanskilið þessari þróun.
Lögfræðingur sem þekkir til sjávarútveg- og umhverfisréttar getur hjálpað þér að skilja hvaða áhrif 30x30 markmiðið hefur á réttindi þín, hvernig þú getur tekið þátt í samráðsferlinu á skilvirkan hátt og hvernig þú verndar hagsmuni þína ef friðlýsingar fara yfir núverandi fiskveiðisvæði.
Þegar aðgerðaáætlunin er birt í þessum mánuði hefst gagnlegt tímabil þar sem fyrirtæki geta haft bein áhrif á endanlega útlínur verndarsvæðanna. Þetta er tíminn til að hefja samtal við sérfræðing.
Athugasemd: Þessi grein er almennt fræðsluefni um lagalega þróun og kemur ekki í stað sérfræðiráðgjafar lögfræðings. Leitaðu alltaf til löggildrar lögfræðstofu vegna sértækra laga- og rekstrarspurninga.
