Skólakerfið þarf meiri fjármagn: Af hverju snúa fleiri foreldrar til einkakennara?

Skólakerfið þarf meiri fjármagn: Af hverju snúa fleiri foreldrar til einkakennara?

Skólakerfi Íslands er undir auknum þrýstingi, varar Steinn Jóhannsson, forstöðumaður menntamála og unglingamála Reykjavíkur, við. Samhliða þessu birtu Hagstofa Íslands í apríl 2026 gögn sem sýna að rekstrarkostnaður á nemanda í grunnskóla hækkaði um 0,2% frá mars til apríl 2026 — en hlutfall menntaútgjalda af heildarfjárlögum ríkisins hefur þverþvert minnkað. Afleiðingin: foreldrar snúa í vaxandi mæli til einkakennara til að fylla upp í þann gap sem opinberu skólakerfið getur ekki mætt.

Hvað segja tölurnar?

Samkvæmt OECD-skýrslu frá 2025 lækkaði hlutfall opinberra útgjalda til menntunar á Íslandi úr 13,1% niður í 11,8% af heildarfjárlögum á síðustu árum, þótt krónutala á hvern nemanda hafi hækkað. Þetta þýðir að þrátt fyrir nafnlægar hækkanir er hluti af menntakerfinu að missa hlut sinn af heildarkaganum.

Á sama tíma sýna alþjóðlegar PISA-kannanir að einkunnagjöf íslenskra nemenda er á niðurleið í sumum greinum. Steinn Jóhannsson benti á að fjöldi tveggja máls nemenda hafi vaxið verulega og aukið þörfina á sérsniðnum kennsluaðferðum og nútímavæddri kennsluefni.

Fjárhagur til íslensku kennslunnar hefur einnig verið skertur: Framlög til íslensku námskeið lækka úr 564 milljónum króna niður í 361 milljónum, og tímabundin 250 milljóna króna aukning til málamynda kennslu innflytjenda er jafnframt dregin til baka, samkvæmt Hag­stofu Íslands.

Þrjú merki þess að barn þarf einkakennslu

Þegar skólakerfi eru undir þrýstingi kemur það fram á ólíkan hátt hjá einstaklingnum. Hér eru þrjú merki sem foreldrar ættu að horfa til:

Barn er statt að dragast aftur úr í einhverri námsgrein þrátt fyrir tiltækar skólastofu-kennslu. Þetta getur átt rætur að rekja til þess að kennari sé annasamur og hafi ekki tíma til sérsniðinnar hjálpar.

Aukið kvíði eða neikvæð viðhorf til skóla getur benda til þess að barn finni sér ekki pláss eða skilning í stórum bekk. Einkakennarar geta boðið upp á gjæfari, pressa-fríar aðstæður til að ná tökum á efni.

Undirbúningur undir mikilvægar prófanir, svo sem stúdentspróf eða annars konar lokapróf, getur krefjast sérstakrar aðstoðar sem almenna skólakerfið getur ekki veitt á einstaklingsgrundvelli.

Hvað getur einkakennari gert sem skólinn kann ekki?

Einkakennarar bjóða upp á það sem stór grunnskólabekkur getur aldrei gefið: einstaklingsbundna athygli. Þegar nemandi á í erfiðleikum með stærðfræðilegar hugtök, þá þarf hann oft aðeins einn annan nálgun — ekki endilega meiri æfingu, heldur öðruvísi nálgun.

Hér er það sem dómarar í menntarannsóknum leggja áherslu á:

• Sveigjanlegur læringstími: Einkakennari getur aðlagast hraða og þörfum hvers nemanda án þess að þurfa að halda öðrum aftur.
• Persónulegar kennsluáætlanir: Námsgreinar eru kenndar á þann hátt sem passar við stíl nemandans — sjónrænur, hlustunarmiðaður eða handleggsmiðaður.
• Annálar og gangur: Einkakennari sem fylgist með þróun nemanda yfir tíma getur þegar snemma bent á veikleika sem grunnskólakennari kann að missa af í stórum bekk.

Hvata foreldrar í vaxandi hópi

Könnun sem gerð var í nokkrum skandinavísk löndum sýnir að fjöldi foreldra sem nota einkakennslu hefur vaxið umtalsvert eftir COVID-tímabilið. Sú þróun er einnig farin að koma fram á Íslandi, þar sem menntaþjónustur á netinu gera það auðveldara en nokkru sinni fyrr að finna sérfræðilega kennara óháð búsetu.

Mörgum foreldrum finnst þetta dýr lausn — en þegar litið er á langtímaáhrifin þá er góð grundvöllur í námi ein besta fjárfesting sem hægt er að gera. Einkakennslu þarf ekki endilega vera á hverjum degi — jafnvel klukkutímar á viku geta gert mikinn mun.

Hvað geta foreldrar gert núna?

Ef þú ert að velta því fyrir þér hvort barn þitt þyrfti einkakennslu, er þetta gott framlag í þina íhugun:

Í fyrsta lagi skaltu tala við skólakennara barnsins og spyrja beint: „Hversu mikla sérstaka aðstoð fær barn mitt samanborið við hina í bekknum?" Í öðru lagi skaltu horfa til þessa sem langtíma fjárfestingu í framtíð barnsins — sérstaklega ef hann/hún er að undirbúa sig undir stúdentspróf eða önnur mikilvæg próf.

Ef þú ert tilbúinn að skoða kosti, er hægt að hitta reynda einkakennara í gegnum Expert Zoom sem geta ráðlagt þig og sniðið kennsluáætlun að þörfum barnsins.

Athugasemd: Þessi grein er almenn og kemur ekki í stað ráðgjafar fagmanna í menntamálum. Ríkisrekstur grunnskóla á Íslandi er í höndum sveitarfélaga og getur verið mismunandi eftir landshlutum.

Hvernig er staðan í öðrum löndum?

Samanburður við Skandinavíu sýnir dæmigerða mynd: þar sem opinber skólakerfi standa undir meiri þrýstingi, eykst notkun einkakennara. Í Noregi og Svíþjóð, þar sem PISA-niðurstöður hafa einnig mælt verðmætisfall, hafa einkakennslufyrirtæki vaxið um 20-30% á undanförnum þremur árum.

Ísland er á sömu leið. Hlutfall tvítyngdra nemenda í grunnskólum hefur vaxið umtalsvert, og skólakerfið hefur ekki fengið sama hlutfall af ríkisfjárlögum til að mæta þessari auknu þörf. Þegar skólakerfið getur ekki mætt einstaklingsbundnum þörfum, er einkakennsla oft eðlilegasta lausnin.

Uppbót eða tilnauðsyn?

Sumir sjá einkakennslu sem bót ofan á vandamál sem ríkið á að leysa. Aðrir sjá hana sem nauðsynlegan hluta af nútíma menntaáætlun þar sem hvert barn fær þá aðstoð sem það þarf, óháð stærð bekkjarins.

Hvort sem þú ert í fyrri eða síðari hópnum, er staðreyndin sú að börn þurfa að fá rétt tækifæri til að ná árangri. Og þegar skólakerfið er þreytt og ofhlaðið, getur einkakennsla verið lykillinn.