Ísland lýkur við gervigreindartilraunir í skólum — hvað þýðir þetta fyrir fyrirtæki og foreldra?

Undir Svartsengi á Reykjanesskaga hefur safnast 23 milljón rúmmetrar af kviku — meira en nokkru sinni fyrr síðan eldgosar hófust árið 2023. Sérfræðingar Veðurstofu Íslands benda á að líkur á nýju eldgosi séu enn að aukast. Þetta skapar brýna lagalega spurningu: hvað er réttur kostur þeirra sem eiga enn eignir á Grindavíkursvæðinu?

Kvikumagn á met — hvað þýðir það?

Samkvæmt mælingum Veðurstofu Íslands er kvikumagn undir Svartsengi nú meira en það var þegar tvö af stærstu eldgosunum sl. áratug brustu. Hvert eldgos á Sundhnúkagígasvæðinu hefur fylgt um 11 til 13 milljón rúmmetrum af kviku sem flæðir upp — og þegar gert er ráð fyrir að tæpar 23 milljón rúmmetrar séu nú undir þykk er það um tvöfalt meira en þurfti til að kveikja síðasta gos í júlí 2025.

Jarðeðlisfræðingar lýsa núverandi ástandi svona: magn er á mörkum þess þrýstings þar sem kvikuinnrás í sprungu er talin líkleg. Eldgos er ekki víst — en líkurnar eru verulegar og aukast með hverjum degi sem líður.

Þórkatla: hvað er það og hvernig virkar kaupferlið?

Þegar Grindavíkurbúar voru hraktir í nóvember 2023 setti íslenska ríkið á fót Þórkötlu — sérstakt fjárfestingarfyrirtæki sem var falið að kaupa upp fasteignir íbúa sem vildu selja. Þetta var gert til þess að gefa fólki leið út, hvort sem lögleg kvika skyldi eða ekki.

Þegar í stað er meira en 90% íbúða í Grindavík — yfir 950 eignir — keyptar af Þórkötlu á samtals 51,5 milljarðar króna, sem samsvarar um 373 milljón Bandaríkjadölum. Þetta er eitt af stærstu eignakaupaverkefnum íslensku ríkisins í nútímalegri sögu.

En ekki allir seldu. Einhverjir íbúar — af persónulegum ástæðum, vegna verðmata eða annarra aðstæðna — eiga enn eignir á svæðinu. Og þeir standa nú frammi fyrir flóknum lagalegum vanda þegar líkur á nýju gosi vaxa.

Hvað ef fasteignin þín er í hættusvæði — en þú hefur ekki selt?

Lögfræðilega séð er staðan þannig: eignin þín er þín, og ríkið getur ekki þvingað þig til að selja. En hér kemur flókið hlutfall að: ef gos kemur og eignin skemst eða tortímist, þá fer meðferð á greiðslu úr náttúruhamfaratryggingum eftir stöðu eignarinnar á þeim tíma.

Þrjár lagalegar spurningar eru brýnar:

1. Er trygging þín í lagi? Náttúruhamfaratrygging á Íslandi er lögbundin fyrir allar fasteignir — en hvort þú færð fulla greiðslu fer eftir mörgum þáttum: hvernig eignin er skráð, hvort hún sé notuð sem fastabustaður eða ekki, og hvort loftmyndir og skráningar séu uppfærðar.

2. Hefurðu samning við Þórkötlu — eða getur þú fengið tilboð aftur? Þeir sem sögðu nei við tilboði Þórkötlu í upphafi gætu haft möguleika á nýju mati — en þetta krefst lögfræðilegrar skoðunar á þeim samningum og skilmálum sem eru til. Ekki er víst að sömu skilmálar gildi ef þú biður um nýtt mat núna.

3. Hverjir eru réttindi þín ef ríkið takmarkar aðgang? Ef eldgos kemur og heimilisfesta er tekin af svæðinu — hverjir eru þá réttindin þín sem eigandi? Þetta er ósvarað spurning í mörgum tilvikum, og hér skiptir lögfræðiráðgjöf máli.

Hvað getur lögfræðingur gert fyrir þig?

Lögfræðingur sem hefur reynslu af fasteignamálum og tjónarrétti getur farið yfir stöðuna þína og hjálpað þér að skilja:

• Hvort samningur þinn við Þórkötlu — ef einhver er — er í lagi og hvort þú átt rétt á endurskoðun
• Hvernig trygging þín er sett upp og hvort nauðsynlegt sé að uppfæra hana áður en gos kemur
• Hvort þú átt rétt á bótum ef ríkið takmarkar aðgang eða tekur svæðið út af byggingarleyfissvæðum
• Hvað gerist við erfingjafar ef eignin er ekki seld og eigandi er ekki lengur til

Grindavíkurmál eru óvenjulegt lagalegt umhverfi — það eru lög um náttúruhamfaratryggingar, fasteignalög og réttindamál sem skarast á þessum eina stað. Það þykir mikilvægt að fá aðstoð frá lögfræðingi sem þekkir þetta sérsvið.

Á Expert Zoom geturðu fundið lögfræðinga sem sérhæfa sig í fasteignum og tjónarrétti og getað metið stöðuna þína einstaklingsbundið.

Hvað eru íbúar í Grindavík sem enn eru þar að segja?

Sumir íbúar sem hafa snúið aftur til bæjarins segjast hafa fundið sprunguð gólf og sprungur í veggjum vegna kvikuhreyfinga undir jörðinni. Grindavíkurborg og Veðurstofa Íslands hvetja fólk til að halda sig á merktuðum vegum og ganga með varúð á opnum svæðum.

Hataðan 14 km langa hraungarðinn — sem kostaði 19 milljarðar króna að reisa — stendur enn og gæti veitt vernd ef gos kemur, en enginn getur fullyrt að hann verði nógu hár eða á réttu stigi.

Réttilega að haga hlutunum

Þegar kvikumagn er á met og sérfræðingar benda til aukinna líkna — þá er rétti tíminn til að kynna sér réttarstöðu þína. Það er alltaf betra að vera í undirbúningi en að finna sig síðan í lagalegum þraut þegar það hefur þegar gerst.

Athugasemd: Þessi grein er til fræðslu og felur ekki í sér persónulegar lögfræðilegar ráðleggingar. Hafðu samband við löggiltann lögfræðing til að fá mat á þinni einkalegri stöðu.

Samkvæmt Veðurstofu Íslands er kvikumagn undir Svartsengi nú meira en nokkru sinni fyrr síðan eldgosakerfið vaknaði til lífsins árið 2023.