Gervigreind í íslenskri heilsugæslu 2026: hvað þýðir þetta fyrir sjúklinga og fyrirtæki?

Gervigreindarkerfisáætlun Íslands fyrir árin 2024–2026 er nú í fullri framkvæmd. Ríkisstjórnin birti lokafrágang áætlunarinnar 2. júlí 2025 og settir eru af stað tillögur um gervigreind í heilsugæslu sem geta breytt því hvernig sjúklingar fá þjónustu — og hvernig fyrirtæki og einstaklingar nota tæknilega sérfræðiþjónustu.

25 ráðstafanir — og heilsan þar á meðal

Gervigreindarkerfisáætlun íslensku ríkisstjórnarinnar felur í sér 25 ráðstafanir á fimm sviðum: gervigreind í þjóðfélaginu, samkeppnishæfni, menntun, opinberri stjórnsýslu — og heilsugæslu. Þetta er fyrsta skipti sem íslensk stjórnvöld skilgreina svo skýrar leiðir í gervigreind í læknavísindum.

Samkvæmt ríkisstjórninni gætu opinberir starfsmenn sparað allt að 30 prósent af vinnutíma sínum með gervigreindartækjum, sem gefur þeim meira svigrúm til að sinna flóknum verkefnum. Í heilsugæslunni þýðir þetta: læknar og hjúkrunarfræðingar gætu úthlutað skráningartíma til tólanna — og tafið lengri tíma til sjúklinganna.

Tilraunaverkefni eru að hefjast í greiningum og sjúklingaþjónustu með gervigreind. Þau verða að fara í gegnum strangar klínískar prófanir og þurfa samþykki Landlæknisembættisins til að tryggja öryggi sjúklinga.

Hvað er þetta í reynd?

Í Íslandi eru þegar að starfa fyrirtæki sem nota gervigreind í heilsugæslu. Meðal þeirra er KatlaCode, sem þróar gervigreindarlausnir sérstaklega fyrir íslenskt og norrænt klínískt skráningarkerfi — til að létta af stjórnunarbyrðinni á læknum. Í byrjun árs 2026 lauk EpiEndo Pharmaceuticals 9 milljóna evra skuldabréfaútboð til að fjármagna stærri klíníska rannsókn á bólgulyfjalyfjum.

Þessi þróun sýnir að innlend gervigreindarlausnir í heilsugæslu eru ekki framtíðarsaga — þær eru þegar að verða til hér á landi.

Gervigreind og gagnvernd — hvað þarft þú að vita?

Þegar gervigreind fer í heilsugæslu fylgja henni lögbundin skylda um gagnvernd. Öll gervigreindarlausnir sem fara í klíníska notkun þurfa að vera í samræmi við:

• Persónuverndarlögin (GDPR og íslensk lög)
• Reglugerð um lækningartæki sem sett er á AI-kerfi sem nota sjúklingagögn
• Eftirlit Landlæknisembættisins til að staðfesta klínílegar niðurstöður

Þetta skiptir miklu máli fyrir fyrirtæki sem innleiða slík kerfi — og einstaklinga sem nota þau. Ef þú ert að nota forrit eða þjónustu sem nota gervigreind um heilsufar þitt, hefurðu rétt á að vita hvernig gögn þín eru notuð, geymd og vernduð.

Hvað þýðir þetta fyrir þig sem sjúkling?

Gervigreind í heilsugæslu getur bætt þjónustuna á margan hátt:

• Hraðari greining — AI kerfi geta borið saman einkenni við gríðarlegar gagnagrunnar til að benda lækni á mögulegar orsakir
• Minni biðtímar — þegar skráning og tímasetting er sjálfvirk, gefst læknum meira svigrúm
• Betri samfelldni — þegar sjúklingsgögn eru aðgengileg á milli stofnana verður hægt að forðast endurteknar rannsóknir

En gervigreind kemur aldrei í stað sérfræðings. Læknir, sjúkraþjálfari eða sálfræðingur mun alltaf vera þörf — einmitt til að túlka það sem tólið gefur til kynna og taka klínísar ákvarðanir.

Hvað þýðir þetta fyrir fyrirtæki sem nota upplýsingatækni?

Fyrirtæki á Íslandi sem innleiða gervigreindarlausnir í rekstur sinn standa frammi fyrir tvöfaldri hliðstæðu: tækifæri til sparnaðar og skilvirkni — en líka ábyrgð gagnvart gagnvernd og siðfræði.

Upplýsingatæknisérfræðingar sem hjálpa fyrirtækjum við þessa vegferð þurfa að þekkja bæði tæknina og lagalegt umhverfi hennar á Íslandi. Gervigreindarlausnir sem nota persónulegar heilsufarsupplýsingar falla undir þróunarreglur sem eru nákvæmar og breytilegar — og það er einmitt þar sem sérfræðileg ráðgjöf verður dýrmæt.

Íslenskar gervigreindarreglur og ESB AI Act taka gildi 2026 — lestu nánar um hvað það þýðir lagalega og tæknilega.

Hvað er í húfi — gögn og öryggi sjúklinga

Eitt af mikilvægustu spurningunum sem sjúklingar og heilbrigðisstarfsmenn spyrja er: eru gögn mín örugg þegar gervigreind kemur við sögu? Svarið er: það fer eftir hvernig kerfið er innleitt.

Klínísk gervigreind á Íslandi þarf samþykki Landlæknisembættisins og þarf að uppfylla GDPR-kröfur. Það þýðir að sjúklingagögn má ekki nota til þjálfunar gervigreindarlíkana án skýrs samþykkis — og í mörgum tilvikum þurfa gögn að vera nafnlaus áður en þau eru notuð. Þetta er öðruvísi en í sumum löndum þar sem slíkt regluverk er ekki jafn strikt.

Hér kemur sérfræðileg þekkingu upplýsingatæknisins við sögu: að hjálpa fyrirtækjum og heilbrigðisstofnunum að búa til innleiðingaráætlun sem uppfyllir lögkröfur um persónuvernd, gagnagæslu og reglufylgni — á sama tíma og þær fá notið kosta gervigreindartækninar.

Tækifæri og áhætta eru tvær hliðar sömu myntar

Íslenskt heilsugæslukerfi er einstakt að því leyti að það er miðstýrt og nær til allra landsmanna. Þetta þýðir að ef gervigreindarlausnir eru innleiddar á réttan hátt, geta þær gagnast öllum íbúum — ekki bara þeim sem búa í höfuðborginni eða geta borgað fyrir einkameðferð.

En hliðin sem þarf að huga að er samræmd innleiðing: ef mismunandi stofnanir nota mismunandi gervigreindarlausnir án samhæfingar, gætu gögn brotið upp og sjúklegar misst af heildarmynd. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem upplýsingatæknisérfræðingar, heilbrigðisstjórnendur og lögfræðingar þurfa að vinna saman að.

Næstu skref — hvað getur þú gert núna?

Hvort sem þú ert sjúklingur, heilbrigðisstarfsmaður eða fyrirtækjaeigandi, eru nokkur skref sem þarf að hafa í huga þegar gervigreind kemur inn í heilsugæsluna:

1. Kynna þér réttindi þín undir persónuverndarlögum þegar gervigreind fær aðgang að heilsufarsupplýsingum þínum
2. Spyrja sérfræðings ef fyrirtækið þitt er að innleiða AI-lausnir sem snerta heilbrigðisgögn — laglegar og tæknilegar kröfur eru flóknar
3. Velja vandlega hvaða gervigreindarlausnir þú treystir með heilsufarsupplýsingum þínum — hvort sem um er að ræða heilsupóst, greiningu einkenni eða lyfjaglær
4. Fylgjast með uppfærslum frá Mennta- og nýsköpunarráðuneytinu um framkvæmd gervigreindarkerfisáætlunarinnar

Gervigreind mun breyta heilsugæslunni á Íslandi — spurningin er ekki hvort það gerist, heldur hvernig við erum tilbúin. Og þegar óvissur tími kallar á skýrar ákvarðanir, er það oft sérfræðingurinn sem gefur þér skýrustu myndina.