ESB-atkvæðagreiðslan 29. ágúst: 4 merki um gervigreindarskoðanir sem þú ættir að þekkja

Þrír mánuðir eru í þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 þar sem Íslendingar kjósa um hvort hefja skuli að nýju samningaviðræður við Evrópusambandið. Utanríkisráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir varaði við í maí 2026: gervigreindarskoðanir og utanríkisar truflanir eru þegar að hafa áhrif á þjóðaratkvæðagreiðsluumræðuna og gætu breytt niðurstöðu kjörins.

Hvernig gervigreind breytir stjórnmálaumræðu

Gervigreind er ekki lengur tækni sem aðeins sérfræðingar nota. Í dag geta stór málalíkön og svonefnd gervigreindarlíkön búið til greinar, myndbond og jafnvel hljóðskrár þar sem stjórnmálamenn virðast segja það sem þeir sagðu aldrei. Þessar svonefndar „deepfake"-sköpanir hafa orðið ódýrari, hraðari og aðgengilegri en nokkru sinni fyrr í sögu tækninnar.

Samkvæmt skýrslu EU DisinfoLab, evrópskrar rannsóknarstofnunar á sviði rangra upplýsinga, hefur gervigreindartengd áróðursstarfsemi aukist um 340% í þýðingarmiklum þjóðaratkvæðagreiðslum í Evrópu á síðastliðnum tveimur árum. Þetta þýðir að gæðaáhrifin sem einn gervigreindur leikari getur haft á atkvæðagreiðslu eru nú mun meiri en nokkru sinni fyrr í sögu lýðræðis.

Viðvörun frá utanríkisráðherra

Hinn 28. maí 2026 gerðist það að utanríkisráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir lýsti yfir alvarlegum áhyggjum yfir þessum þróunum á fréttafundi. Hún vísaði beint til líkinda við Brexit-herferðina í Bretlandi árið 2016, þar sem skipulagðar rangar fullyrðingar höfðu veruleg áhrif á atkvæðaniðurstöður. Hún sagðist sjá „áróðursherferð sem minnir á leikbók Nigel Farage" og varaði við utanríkislegri íhlutun.

„Utanríkisar truflanir og útbreiðsla rangra upplýsinga gætu endað með því að hafa áhrif á niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar," sagði Gunnarsdóttir samkvæmt skýrslu NordiskPost frá 28. maí 2026. Hún áréttaði sérstaklega að gervigreind sé nú verkfærið sem þessir leikarar nota, þar sem hún getur framleitt gríðarlegt magn falsaðra sjónarmiða á mjög skömmum tíma.

4 merki um gervigreindarskoðanir

Tæknisérfræðingar eru sammála um fjögur grunnmerki sem benda til þess að skoðanir eða fréttir séu gervigreindarskapaðar:

1. Óeðlileg samræmi í orðalagi á mörgum reikningum. Ef hundruð mismunandi notendur nota nákvæmlega sömu setningu eða frasa — jafnvel þegar þeir þykjast vera sjálfstæðar mannlegar rödd — er líklegt að gervigreindarlíkan hafi búið þær til samhliða og dreift þeim í skipulögðum hætti. Þetta er eitt af grunneinkennum svonefndra „bot-herferða."

2. Mannsmyndir með óeðlileg séreinkenni. Gervigreindarmyndir af fólki sýna oft rangar eða ósamlægar eyru, óskýran bakgrunn eða óeðlilegar hendur og fingur. Sjálfvirk villuleitarforrit eins og Hive Moderation og Google SynthID eru nú aðgengileg á netinu og geta greind slíka galla á sekúndum.

3. Gríðarleg dreifing rétt fyrir tímamót. Gervigreindaráróðurinn er oft skipulagður þannig að hann nái hámarksáhrifum þegar hæst er um atkvæðagreiðslur. Ef efni dreifist skyndilega og mjög hratt — sérstaklega í tíma rétt upp að 29. ágúst — kann það að vera tæknilegur bottur, ekki náttúrulegar hreyfingar í skoðun kjósenda.

4. Engar jafngildar heimildir í þekktu íslenskum fjölmiðlum. Gervigreindarskapaðar „fréttir" fjölga oft án þess að jafngildar skýrslur birtist í þekktu og sannreyndu íslenskum fréttamiðlum eins og RÚV, Morgunblaðinu eða Vísi. Ef stór og áhrifamikil fréttin er aðeins á óþekktum vefsvæðum án greinilegra höfunda og dagsetninga, skaltu gæta þín.

Hvað gera íslensk stjórnvöld?

Ríkisstjórnin hefur þegar gripið til aðgerða. Alþingi samþykkti breytingar á fjölmiðlalögunum í apríl 2026 sem kveða á um skýrari kröfur um merkingu á gervigreindarskapaðar pólitískar auglýsingar. Þetta þýðir að auglýsendur sem nota gervigreindarskapaðar myndir eða texta í ESB-tengdum herferðum eru lagalega skyldugir til að merkja þær sem slíkar.

Á evrópska vísu tekur AI Act Evrópusambandsins gildi 2025–2026 og kveður á um þær sömu kröfur um merkingu á gervigreindartengdum pólitískum auglýsingum. Eins og rætt er í greininni um EU AI Act og MiCA á Expert Zoom, eru þessar reglur að breyta því hvernig fyrirtæki og einstaklingar nota gervigreind í opinberri umræðu.

Samkvæmt gögnum á Stjórnarráði Íslands fór Ísland upp um 5 sæti í heimslistanum yfir fjölmiðlafrelsi ársins 2026 — sem bendir til þess að grundvöllur heilbrigðrar opinberrar umræðu er sterkur á Íslandi. En gervigreindaáróðurinn er ný ógn sem hefðbundnar lýðræðislegar verndarráðstafanir ná ekki til á eigin vegum.

Hvað getur tækniráðgjafi gert fyrir þig?

Þótt stjórnvöld sinni eftirliti á þjóðarstigi, geta einstaklingar og fyrirtæki líka gert sitt til að vernda sig — og þar koma upplýsingatæknisérfræðingar inn.

Sérfræðingur í tölvuöryggi og gervigreind getur:

• Metið öryggi samfélagsmiðlareikninga þinna og sett upp tveggja þátta auðkenningu til að koma í veg fyrir að reikningurinn þinn sé ræna af gervigreindarbotum
• Sannprófað hvort netfang fyrirtækisins eða stofnunarinnar hafi verið misnotað í fölsuðum fréttapóstum tengdum ESB-atkvæðagreiðslunni
• Kennt starfsmönnum hvernig þeir þekkja gervigreindarskapaðar skoðanir í innri samskiptum og utanaðkomandi fjölmiðlum, þar með talið hvernig eigi að tilkynna um grunsamlegt efni
• Sett upp sjálfvirk eftirlit á Google Alerts og sérhæfð fjölmiðlamælingarforrit til að fylgjast með hvernig nafn fyrirtækisins eða stjórnandanna þinna birtist í hugsanlegum áróðri

Eftirspurn eftir þessum þjónustum hefur margfaldast um allt Evrópa frá 2024, þegar fjöldi þjóðaratkvæðagreiðslna og kosninga setti gervigreindavernd á oddinn í öryggismálum. Ísland er engin undantekning, sérstaklega þegar þjóðaratkvæðagreiðsla um ESB-aðildarviðræður nálgast.

Hvað getur þú gert núna?

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 er tækifæri Íslendinga til að ráða yfir þjóðlegri framtíð í Evrópu. Til að tryggja að þú takir ákvörðun á grundvelli raunverulegra gagna frekar en gervigreindarskapaðra skoðana, er mælt með eftirfarandi:

1. Notaðu eingöngu opinberar fréttaveitar og sannreyndu alltaf uppruna þeirra
2. Notaðu villuleit eins og villuleit.is eða Snopes til að sannreyna stórar fullyrðingar áður en þú deilir þeim
3. Hafðu samband við löggiltan tækniráðgjafa ef þú telur að fyrirtæki þitt eða stofnun þín sé markmið skipulagðrar rangfærslu

Expert Zoom tengir þig við sannprófaða upplýsingatæknisérfræðinga sem geta ráðlagt þig um gagnavernd, greiningu gervigreindarskapaðra skoðana og tölvuöryggi. Bókaðu ráðgjöf áður en atkvæðagreiðslan fer fram 29. ágúst — og farðu til kjörstaðar með traustar og sannreyndar upplýsingar.

Þessi grein er til almennrar fræðslu um upplýsingatækni og gervigreind. Hún er ekki lögfræðileg ráðgjöf. Til að fá lögfræðilegar leiðbeiningar er mælt með að leita til lögfræðings.