Bobby Fischer-skáksögurnar seld á 20 milljónir: þetta segir um gildi skáknámsins

Skáksögur Bobby Fischers og Boriss Spassky frá heimsmeistaraeiningunum 1972 — sem haldnar voru í Laugardalnum í Reykjavík — seldu nýlega á um 20 milljón íslenskar krónur á uppboðssölu hjá Sotheby's. Svörurnar, sem báðir kappar skrifuðu undir, eru frá 17. leik mótisins sem spila var 22.–23. ágúst 1972. Þessi sala undirstrikar hversu djúpt skák á rætur í íslenskri sögu og hvernig fagleg kennsla getur hjálpað öllum — börnum sem fullorðnum — að taka upp þennan leik sem þróar heimsþekktan hugsunarhátt.

„Leiktafl aldarinnar" í Reykjavík: íslenskt tímamót

Heimsmeistaraeiningarnar 1972 milli Fischers og Spassky eru meðal þekktust atburðanna í heimi skáks. Bobby Fischer, 29 ára gamall bandaríski skákmaðurinn, og Boris Spassky, 35 ára gamall rússneski skákmeistari, mættust í Laugardalshöll í Reykjavík frá 11. júlí til 1. september 1972. Leikurinn varð þekktur sem „Match of the Century" og var breiddalá heimsvísu í fjölmiðlum á þeim tíma.

Fischer sigraði mótið 12,5 til 8,5 og varð þannig fyrsti bandaríski heimsmeistari í skák frá 1857. Einkunnarblöðin frá 17. leik, sem seldu sig hjá Sotheby's á nýlega uppboðinu, eru meðal þeirra skáksagna sem best sýna leikstíl Fischers — óvenjulegan, nánast reiðulegan þrýsting sem þvingaði Spassky til að gefa eftir.

Reykjavík á sérstaka stöðu í heimssögu skáksins og sala þessara skjala á alþjóðlegum uppboðsmarkaði minnir okkur á það. Uppboðsverðið, sem nam um 20 milljónum íslenskra króna, er vitnisburður um hversu mikils virði þessar minjar eru hjá skákaðdáendum um heim.

Af hverju er skák enn mikilvæg í dag?

Þrátt fyrir að liðin séu 54 ár frá 1972 hefur áhugi á skák aukist stöðugt á alþjóðavísu. Skákspjöldin Netflix-þáttarins „The Queen's Gambit" (2020) gerðu leikinn aðlaðandi fyrir nýja kynslóð. Sölu skákborða jókst um 125% á heimsvísu eftir útgáfu þáttarins samkvæmt þar til bærum fjölmiðlum.

Á Íslandi hefur Skáksamband Íslands rekið skipulagða skáktíma og mót um allt land í áratugi. Sambandið þjónar sem lykilstoð í þróun skákmanna á öllum aldursstigum, allt frá grunnskólanemum til meistaramanna. Árleg Íslandsmót og þátttaka íslenskra skákmanna í Evrópumótum sýna hversu líflegt skáklíf er hér á landi.

Hvað rannsóknir segja um skák og þróun heilans

Rannsóknir sýna að regluleg skákæfing hefur veruleg jákvæð áhrif á þróun heila barna og ungmenna. Í rannsókn sem birt var í Journal of Cognitive Psychology uppgötvaðu vísindamenn að börn sem spilu skák reglulega sýndu:

• Meiri rökréttnisgáfu við úrlausn vandamála samanborið við aldursjafningja
• Bætta minni og einbeitingu í námi
• Hærri tilfinningalægt greindarstig (EQ) — getu til að lesa andstæðinginn og stýra eigin viðbrögðum
• Þrautseigju við flókin verkefni

Önnur rannsókn frá Kanada leiddi í ljós að skólabörn sem þáðu reglulega skákkennslu bættu stærðfræðiprófsniðurstöður sínar að meðaltali um 17% samanborið við þá sem ekki fengu kennslu. Þessi tengsl milli skáks og akademísks árangurs er ein helsta ástæðan fyrir því að mörgum grunnskólum í Evrópu hefur verið bætt við skák sem valgreinum.

Mismunurinn á hópnámi og einkakennslu

Þó að skákkennsla sé aðgengileg í mörgum skólum og félagsmiðstöðvum á Íslandi, þá er einkakennsla oft besta leiðin til að þróa hæfileika og tækni sem námskeið í hópi getur ekki alltaf veitt.

Skákþjálfari sem vinnur með einstaklingi getur:

1. Sérsniðið kennslu að stigi og þörfum hvers nemanda — byrjandi þarf aðra nálgun en leikmaður á meðalstigi
2. Greint veikleika í spilstíl og beitt markvissum aðferðum til úrbóta — hvort sem það er varnarspill, lokastar eða opnunarkenningu
3. Þjálfað hugsunarlegar aðferðir eins og víðsýni fram í tímann, hlutlæga greiningu á stöðu á borðinu og kerfisbundna úrlausnarhugsun
4. Hvetja til þátttöku í samkeppni og hjálpað til við undirbúning fyrir mót
5. Gefið jákvætt endurgjöf sem heldur nemendur áhugasömum og bætir sjálfsreisn þeirra

Bobby Fischer þekkist sem einn fæstanna sem náðu meistarastigi án skipulagðrar kennslu í æsku. En jafnvel hann þjálfahist í tugi ára, las allt sem um leikinn var skrifað og greindi hundruð af leikjum. Í dag getur einkakennsla hjálpað nemanda að ná sömu þekkingu á brotum af þeim tíma.

Skák sem hagnýt þekking — langt fram yfir skákborðið

Eitt af því sem skákkennarar benda sérstaklega á er að þekkinginn sem öðlast er á borðinu flytur yfir á önnur svið lífsins. Ungt fólk sem lærir skák þjálfar sig í:

• Skipulagningu og áætlunagerð — hvað gerist ef ég sigi þessa leikfigúru? Og hvað eftir það?
• Lausnarleit undir þrýstingi — skák tekur tíma, og tafarlegar ákvarðanir hafa afleiðingar
• Sálfræðilegri seiglu — verða að taka mistök í stríðsins, læra af þeim og halda áfram
• Gagnrýnni hugsun — ekki gefa gott sér til takmarkaðar trúar á staðlaðar útskýringar

Þessar hæfnir eru verðmætar á vinnumarkaðinum, í námi og í persónulegu lífi — langt fram yfir það sem skákborðið sjálft gefur til kynna.

Hvernig á að finna skákkennslu á Íslandi

Sala Bobby Fischers skáksagna á Sotheby's er meira en söguleg atviksfrásögn — hún er áskorun til foreldra og ungmenna á Íslandi að hugsa hvort skák gæti verið lykillinn að bættum námsárangri og þróun hugsunarlegrar hæfni. Þegar 54 ár gamla söguleg skjöl frá íslenskum leiktafli selja á 20 milljóna króna verð, þá segir það eitthvað um hversu langt áhrif Reykjavíkur-mótsins ná enn þann dag í dag.

Ef þú ert foreldri sem vill þróa skákhæfileika barns þíns, eða fullorðinn einstaklingsmaður sem vill byrja að spila eða fara dýpra í leikinn, þá getur einkakennsla gert gríðarlegan mun.

Á ExpertZoom geturðu leitað að skákkennara í þínum landshluta, skoðað umsagnir og reynslusögu þjálfara, og bókað tíma beint í kerfinu — hvort sem þú kýst netkennslu eða mætingu.

Greinin er fræðslulegur texti um skáknám og heilaþróun. Rannsóknarniðurstöðurnar sem vísað er til eru dæmigerd fyrir þann rannsóknarstraum sem til er á þessu sviði.